Έχει περάσει ένας μήνας και κάτι από την έναρξη του πολέμου στη Μέση Ανατολή. Μια συνθήκη που μας επηρεάζει όλους σε πολιτικό, οικονομικό, κοινωνικό, συναισθηματικό και ηθικό επίπεδο, παρόλο που βρισκόμαστε χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από τους στόχους που βομβαρδίζονται, παρόλο που η δική μας ζωή δεν παίζεται καθημερινά κορώνα-γράμματα, παρόλο που δεν γνωρίζουμε ποιος είναι ο ακριβής ήχος μιας βόμβας όταν πέφτει ή τι ένστικτα ξυπνά η σειρήνα που σε καλεί να κρυφτείς στο κοντινότερο καταφύγιο.
Έναν μήνα μετά τις επιθέσεις των ΗΠΑ και του Ισραήλ στο Ιράν, οι μέχρι πρότινος καθημερινές συζητήσεις για τον πόλεμο με συναδέλφους και φίλους έχουν ατονίσει, οι εικόνες από ισοπεδωμένες πόλεις και διαλυμένα λιμάνια και αεροδρόμια παίζουν στο background — συνήθως στο mute — την ώρα που ανακατεύουμε στην κατσαρόλα τα μακαρόνια για το βραδινό μας, ενώ η ανακοίνωση στο ειδησεογραφικό site για το νηπιαγωγείο που ισοπεδώθηκε από ιρανικό πύραυλο στο Τελ Αβίβ τσιμπάει την καρδιά μας και σε δέκα δευτερόλεπτα καλύπτεται στην οθόνη του υπολογιστή μας από το excel έγγραφο για το επόμενο εταιρικό event που διοργανώνουμε.
Δεν υπάρχει καμία ένδειξη ότι αυτός ο πόλεμος οδεύει προς το τέλος του. Κάθε άλλο. Ολοένα και κλιμακώνεται. Γιατί όμως οι εικόνες και οι ειδήσεις που τον συνοδεύουν δεν μας σοκάρουν όπως τις πρώτες μέρες; Πώς γίνεται να διαλύονται τόσες ανθρώπινες ζωές δίπλα μας κι εμείς να συνεχίζουμε να φτιάχνουμε τη λίστα για τα ψώνια στον μικρόκοσμο της δικής μας; Προτού βιαστούμε να χαρακτηρίσουμε τους εαυτούς μας αναίσθητους, κυνικούς και αδιάφορους και να μιλήσουμε για ανοσία στη βία, καλό είναι να ρίξουμε μια ματιά στη γνώμη των ειδικών οι οποίοι θεωρούν αυτή την αντίδραση αναμενόμενη.
Καταρχάς η συχνότητα εμφάνισης προβλημάτων ψυχικής υγείας — ιδιαίτερα διαταραχής μετατραυματικού στρες, διαταραχών άγχους και κατάθλιψης — είναι υψηλότερη σε άτομα που εκτίθενται χρόνια σε βία ή σε εικόνες βίας, αναφέρει η κλινική ψυχολόγος Dana Churbaji, η οποία μελετά στο Πανεπιστήμιο του Münster στη Γερμανία τις ψυχολογικές επιπτώσεις του πολέμου. Και η πραγματικότητα είναι ότι τις τελευταίες δεκαετίες δεν υπάρχει μέρα που το μυαλό και η καρδιά μας να μη βομβαρδίζονται από βίαια γεγονότα: τρομοκρατικές επιθέσεις, πολεμικές συρράξεις, γυναικοκτονίες, οικονομική κρίση, πανδημία, και πάλι πόλεμοι, και πάλι βία εναντίον γυναικών και αδυνάτων. Ακόμη και η ανασφάλεια και ο φόβος που γεννιούνται από όλα τα παραπάνω είναι ακραία βία απέναντι στην ψυχική μας υγεία.
"Πληθώρα επιστημονικών στοιχείων δείχνει ότι το τραύμα δεν επηρεάζει μόνο εκείνους που υποφέρουν άμεσα από αυτό, αλλά και όσους εκτίθενται σε αυτό με διαφορετικούς τρόπους", επισημαίνει ο ψυχίατρος και νευροεπιστήμονας Arash Javanbakht M.D. σε άρθρο του στο Psychology Today.
Λόγω αυτού του μπαράζ φρικαλεοτήτων και πόνου στο οποίο γινόμαστε καθημερινά μάρτυρες, στον εγκέφαλό μας ενεργοποιούνται η αμυγδαλή και ο πρόσθιος νησιωτικός φλοιός, περιοχές υπεύθυνες για τον φόβο, τον θυμό και το άγχος. Αποτέλεσμα είναι ο οργανισμός να μπαίνει σε ένα fight or flight mode. Πρέπει, δηλαδή, ή να μείνουμε και να παλέψουμε αυτό που συμβαίνει ή να φύγουμε. Και έτσι, πολλές φορές ως απάντηση έρχονται η απευαισθητοποίηση και το μούδιασμα. "Κάποιοι θεατές μπορεί να συνηθίσουν τόσο πολύ αυτές τις εικόνες, ώστε να νιώθουν ότι αυτή είναι η νέα φυσιολογικότητα", τονίζει ο Javanbakht.
Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα παθητικότητα και έλλειψη ενσυναίσθησης. Απλώς το μυαλό ψάχνει πώς θα "μαλακώσει" αυτή την κατάσταση και πώς θα απεμπλακεί, ενώ η ψυχή πώς θα θωρακιστεί για να μην πληγωθεί άλλο και για να μη νοσήσει. Επί της ουσίας, ο εγκέφαλος επιλέγει τη φυγή (από τη νοσηρή πραγματικότητα), αφού δεν μπορεί να αντιδράσει και να αναμετρηθεί με αυτό που συμβαίνει.
Από την άλλη, μακριά από τις επιστημονικές εξηγήσεις, ίσως αυτή η "αποστασιοποίησή" μας να είναι και ένας τρόπος να προστατεύσουμε τον εαυτό μας από την απειλητική σκέψη ότι μια ωραία πρωία μπορεί κι εμείς να χάσουμε τα πάντα, όπως οι συνάνθρωποί μας σε εκείνες τις γωνιές του πλανήτη. Στο σύγχρονο, υπερβολικά ταραγμένο γεωπολιτικό τοπίο στο οποίο ζούμε, κανείς δεν εγγυάται τίποτα και για πάντα.
Επομένως, η κατσαρόλα με τα μακαρόνια, το excel στον υπολογιστή και η συνειδητή απόφασή μας να μην παρακολουθούμε ειδήσεις κάθε βράδυ ίσως να είναι μια κίνηση αυτοφροντίδας, αλλά και ένα δείγμα ευγνωμοσύνης προς τον εαυτό μας και προς το σύμπαν για την προνομιακή κατάσταση την οποία βιώνουμε αυτή τη δεδομένη στιγμή, αυτό το δεδομένο λεπτό: έχουμε σπίτι, φαγητό, δουλειά και τους ανθρώπους μας κοντά μας. Και αυτό είναι για σήμερα, για τώρα, το μοναδικό μας safe mode.
Μαρία Πατούχα
