BERNHARD LANG/ GETTY IMAGES/ IDEAL IMAGE
Το 2021, η Bottega Veneta πήρε την πρωτοβουλία να διαγράψει τους λογαριασμούς της σε Instagram, Twitter και Facebook με τη δημοτικότητα και τις πωλήσεις της όχι μόνο να μην έχουν επηρεαστεί από αυτή την κίνηση, αλλά αντιθέτως να έχουν εκτοξευθεί. Την ίδια στιγμή, οι πιο σεβαστοί δημιουργικοί διευθυντές του κλάδου (Phoebe Philo, Grace Wales Bonner και Martine Rose) κρατούν χαμηλό προφίλ στα social media, με εξαίρεση τους επίσημους λογαριασμούς των brands τους. Επιπλέον, η καλλιτεχνική διευθύντρια της Proenza Schouler, Rachel Scott, έχει λίγο περισσότερους από 11.000 ακόλουθους και δημοσιεύει σποραδικά, στιγμιότυπα από τη δουλειά της.
Παράλληλα, έρευνα της πλατφόρμας Emplifi, η οποία βοηθά τις μεγάλες επιχειρήσεις να διαχειρίζονται το μάρκετινγκ, τις πωλήσεις και την εξυπηρέτηση πελατών μέσω των social media, έχει δείξει ότι έως τις αρχές του 2026, σχεδόν 2 εκατ. άνθρωποι τον μήνα μόνο στις ΗΠΑ αναζητούσαν τρόπους για να διαγράψουν ή να απενεργοποιήσουν οριστικά τους λογαριασμούς τους στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Σε μια εποχή υπερκορεσμού από τα social media, μήπως το να είσαι δυσεύρετος είναι σημάδι αυτοκυριαρχίας και όχι πράξη αδυναμίας; Είναι σήμερα η "ψηφιακή σιωπή” μια ένδειξη ήσυχης πολυτέλειας;
ΤΟ ΑΠΑΤΗΛΟ ΚΥΝΗΓΙ ΤΩΝ ΑΚΟΛΟΥΘΩΝ
Πόσο ψυχοφθόρα είναι η καθημερινή αναζήτηση followers στα social media; Και σε τελική ανάλυση, για ποιον λόγο δεχόμαστε να παρακολουθούν τη ζωή μας και να μας κρίνουν άτομα εντελώς άγνωστα σε εμάς; Άνθρωποι που δεν έχουμε συναντήσει ποτέ και δεν έχουμε καμία απολύτως πρόθεση να δούμε από κοντά; "Νομίζω ότι είμαστε όλοι εξαντλημένοι από τον συνεχή θόρυβο”, εξηγεί η Olya Kuryshchuk, ιδρύτρια και αρχισυντάκτρια της 1 Granary, μιας παγκόσμιας πλατφόρμας εκπαίδευσης μόδας και ενός δημιουργικού δικτύου που εστιάζει στην υποστήριξη και την προβολή νέων ταλέντων, και συνεχίζει: "Αυτή η αδιάκοπη ροή περιεχομένου είναι πραγματικά απαίσια. Παλαιότερα, έκανα κατά καιρούς ένα ξεκαθάρισμα στους χρήστες που ακολουθούσα. Τώρα, απλώς είμαι πολύ επιλεκτική ως προς το ποιες προσκλήσεις αποδέχομαι.
Δημοσιεύω μάλλον τυχαία, συχνά πολύ προσωπικά πράγματα όπως η οικογένειά μου, στιγμές που έχουν σημασία για εμένα, σπάνια οτιδήποτε σχετικό με τη μόδα, και ειλικρινά δεν καταλαβαίνω γιατί άνθρωποι που σχεδόν δεν γνωρίζω θα πρέπει να έχουν πρόσβαση σε αυτές τις πληροφορίες”.
Μήπως λοιπόν τώρα είμαστε πιο κοντά από ποτέ σε ένα άλλου τύπου… ξεκαθάρισμα λογαριασμών; Για τον ψυχίατρο και ψυχοθεραπευτή δρα Αριστοτέλη Βάθη "η πεποίθηση ότι οι διαδικτυακοί "ακόλουθοι” μπορούν να υποκαταστήσουν τους πραγματικούς φίλους και την ανθρώπινη παρουσία αποδείχθηκε μία από τις μεγαλύτερες ψευδαισθήσεις της εποχής μας. Δεν είναι τυχαίο ότι παγκοσμίως παρατηρείται μια επιδημία μοναξιάς. Οι επιφανειακές αλληλεπιδράσεις στα κοινωνικά δίκτυα και τα "like” δεν αρκούν για να καλύψουν τη βαθιά, θεμελιώδη ανάγκη του ανθρώπου για ουσιαστική συναισθηματική σύνδεση και επαφή. Το αντίδοτο είναι να επενδύσουμε συνειδητά στις δια ζώσης επαφές.
Να περνάμε ουσιαστικό χρόνο με τους δικούς μας ανθρώπους, χωρίς να κοιτάμε συνεχώς το κινητό μας (phubbing), και να έχουμε το θάρρος να αποδεχθούμε την ευαλωτότητα που απαιτεί μια αληθινή σχέση μακριά από τα ψηφιακά μας φίλτρα”.
"Η αυθεντικότητα που κάποτε υποσχέθηκαν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχει πλέον μετατραπεί σε κάτι προφανώς ψεύτικο, και είμαστε όλοι συνένοχοι”, εξηγεί η Kuryshchuk και συνεχίζει: "Όλο και περισσότεροι άνθρωποι θέλουν να απελευθερωθούν από αυτά τα δεσμά”. Πλέον, η ίδια ελέγχει το Instagram μόνο μία ή δύο φορές την εβδομάδα για να διαβάσει τα προσωπικά μηνύματα. Τον υπόλοιπο χρόνο, ενημερώνεται διαβάζοντας εφημερίδες, περιοδικά και ακούγοντας podcast. Το πιο σημαντικό όμως είναι ότι συνομιλεί με ανθρώπους στον πραγματικό κόσμο — σε γεύματα και επαγγελματικές εκδηλώσεις, με φίλους και συναδέλφους της. "Επισκέπτομαι εκθεσιακούς χώρους, πηγαίνω σε εργοστάσια, κάνω πολλές ερωτήσεις.
Κατά τη διάρκεια της εβδομάδας μόδας, συνομιλώ με κάθε άτομο που κάθεται δίπλα μου. Εκεί βρίσκεται η πραγματική γνώση”, λέει και καταλήγει: "Προτιμώ να κάνω δέκα ειλικρινείς συνομιλίες, παρά να περιηγούμαι σε χίλιες αναρτήσεις”.
H GEN Z ΔΕΙΧΝΕΙ ΤΟΝ ΔΡΟΜΟ;
Στα τέλη του 2025, άρθρα σε lifestyle περιοδικά ανέδειξαν την Gen Z κινητήρια δύναμη πίσω από μια "αναλογική επανάσταση”. Από την περασμένη χρονιά, πολλοί από όσους γεννήθηκαν περίπου μεταξύ 1997 και 2012 έχουν κάνει μια συνειδητή επιστροφή σε χόμπι όπως το διάβασμα, το πλέξιμο, το ράψιμο, η κεραμική, η καταγραφή σε ημερολόγιο, τα σταυρόλεξα. Πρόκειται για μικρές πράξεις αντίστασης απέναντι στην ψηφιακή κόπωση και τη συνεχή έκθεση στα social media. Δεν είναι τυχαίο πως η Gen Z ηγείται μιας αύξησης στην αγορά "χαζών τηλεφώνων”, δηλαδή συσκευών που μόνο καλούν και στέλνουν μηνύματα, σε μια προσπάθεια για "ψηφιακή αποτοξίνωση”.
Είναι πλέον σαφές πως οι νεότεροι άνθρωποι ρομαντικοποιούν την εποχή πριν από τα smartphones (αρχές της δεκαετίας του 2000) ενάντια στην απομόνωση και σε μια κουλτούρα που μετράει την ανθρώπινη αξία σε followers και likes. Σύμφωνα με τον κο Βάθη "πρέπει να θυμόμαστε ότι τα κοινωνικά δίκτυα μετρούν πλέον δύο δεκαετίες ζωής. Η χρήση τους γιγαντώθηκε ακριβώς επειδή βασίστηκε στοχευμένα σε αλγόριθμους και συμπεριφορές εξάρτησης. Είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι οι πλατφόρμες αυτές δεν είναι απλά "εργαλεία”.
Έχουν σχεδιαστεί σκόπιμα για να δημιουργούν εθισμό και να λειτουργούν με βάση βιολογικούς μηχανισμούς εξάρτησης. Κάθε φορά που ανοίγουμε μια εφαρμογή, λαμβάνουμε μια μικρή ανταμοιβή που προκαλεί έκκριση ντοπαμίνης. Σταδιακά, ο εγκέφαλος εκπαιδεύεται και συνδέει την ίδια την πράξη της χρήσης με την προσδοκία της ντοπαμίνης. Το πιο ανησυχητικό είναι ότι αυτή η διαδικασία καταφέρνει να παρακάμψει τον μετωπιαίο φλοιό — το τμήμα δηλαδή του εγκεφάλου μας που ευθύνεται για τη λογική σκέψη και τη συνειδητή λήψη αποφάσεων. Ωστόσο, σήμερα βλέπουμε πως σε πολλές χώρες, αλλά και στην Ελλάδα, αρχίζουν να μπαίνουν όρια στην έκθεση των παιδιών και των εφήβων —που είναι οι πιο ευάλωτες ομάδες στα social media. Βλέπετε, δεν είμαστε βιολογικά φτιαγμένοι για να είμαστε καθηλωμένοι μπροστά σε μια οθόνη, έχουμε ανάγκη την κίνηση του σώματος και την ουσιαστική, δια ζώσης επαφή.
Ο κορεσμός και η στροφή σε "αναλογικές” (μη-ψηφιακές) συνήθειες που βλέπουμε σήμερα στη συγκεκριμένη γενιά, ήταν αναμενόμενα. Καθώς τα παιδιά αυτά μεγαλώνουν και ωριμάζουν, αποζητούν το νόημα και όχι απλά την ευχαρίστηση. Δεδομένου ότι ένα τεράστιο ποσοστό του ψηφιακού υλικού είναι σκουπίδια, η Gen Z, ωριμάζοντας και αποκτώντας ψηφιακή παιδεία, αργά ή γρήγορα θα γυρίσει την πλάτη της σε αυτή την υπερκατανάλωση”.
Αναμφίβολα, η χρήση του διαδικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης έγινε γρήγορα αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητάς μας. Η ψυχολόγος-κυβερνοψυχολόγος και συστημική ψυχοθεραπεύτρια Μαρία Βλαχάκη παρατηρεί: "Όπως συνέβη με όλα τα μέσα επικοινωνίας —το ραδιόφωνο, το τηλέφωνο, την τηλεόραση— έτσι και με το διαδίκτυο, στην αρχή της εμφάνισής του οι χρήστες πλοηγούνταν λαίμαργα, ανακαλύπτοντας με ενθουσιασμό τις δυνατότητές του. Ωστόσο, η Gen Z, οι ψηφιακοί ιθαγενείς (digital natives) που διαμορφώθηκαν μέσα από τη χρήση του, φαίνεται να αναζητούν σήμερα την ενασχόληση με αναλογικές δραστηριότητες.
Θεωρώ πως η τάση αυτή αποτελεί τόσο μια στροφή που γίνεται δημοφιλής ανάμεσα στους νέους, όσο και μια αντίδραση που λειτουργεί ως αντίβαρο στη συνεχή ψηφιακή συνδεσιμότητα. Βέβαια, η εμφάνιση των ΤΝ εφαρμογών ξυπνά εκ νέου το ενδιαφέρον για εμπλοκή στον κυβερνοχώρο”. Αλλά, όπως κάθε εξέλιξη, έτσι και η Τεχνητή Νοημοσύνη κρύβει μια σκοτεινή πλευρά. Αναμφίβολα, ο κορεσμός των ροών με περιεχόμενο που δημιουργείται από την ΤΝ έχει κάνει τις πλατφόρμες…κούφιες και απανθρωπισμένες, ωθώντας τους χρήστες να αναζητήσουν γνήσια ανθρώπινη αλληλεπίδραση αλλού.
Η ΠΑΓΙΔΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΤΗΣ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗΣ
Όλοι θυμόμαστε το σκάνδαλο με το chatbot Grok στην πλατφόρμα X που ξέσπασε στα τέλη Δεκεμβρίου του 2025, προκαλώντας παγκόσμια κατακραυγή για τη δημιουργία και διάδοση μη συναινετικών σεξουαλικών εικόνων. Η προσθήκη μιας λειτουργίας επεξεργασίας εικόνας επέτρεψε σε χρήστες να "γδύνουν” ψηφιακά γυναίκες και ανήλικα κορίτσια, μετατρέποντας απλές φωτογραφίες σε σεξουαλικό περιεχόμενο. Τα παραπάνω πρόσφατα περιστατικά αναδεικνύουν ένα τεράστιο κενό ασφαλείας.
Μήπως η ΤΝ αποτελεί το "τελειωτικό χτύπημα” στην εμπιστοσύνη μας προς τα ψηφιακά μέσα; Οι πλατφόρμες κοινωνικών μέσων δεν έχουν απλώς υποβαθμιστεί ποιοτικά, δεν έχουν πλέον ούτε καν την επίφαση ότι είναι ασφαλείς. "Σε κανέναν δεν αρέσει να αισθάνεται εξαπατημένος. Κανείς δεν θέλει να αισθάνεται ότι τον χειραγωγούν”, λέει η Sinéad Bovell, ιδρύτρια της εταιρείας τεχνολογικής εκπαίδευσης WAYE (Weekly Advice for Young Entrepreneurs). Για τον κο Βάθη "οι εξελίξεις είναι ραγδαίες, καθώς πλέον η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να δημιουργήσει ψηφιακές περσόνες για κέρδος, στοχευμένα fake news για πολιτική χειραγώγηση, ακόμη και ρεαλιστικά βίντεο για σεξουαλική εκμετάλλευση.
Όταν ο μέσος χρήστης δεν μπορεί πια να ξεχωρίσει το αληθινό από το ψεύτικο, είναι φυσικό να νιώθει αποστροφή προς τα κοινωνικά δίκτυα και να αναζητά την αυθεντικότητα και την ποιότητα. Υπάρχει εδώ και καιρό μια διάχυτη, παγκόσμια ανησυχία για το πώς μπορούν να χρησιμοποιηθούν προσωπικές φωτογραφίες ή βίντεο. Έχουμε δει πολλά παραδείγματα ακόμη και με διάσημα πρόσωπα των οποίων το υλικό εργαλειοποιήθηκε. Σιγά σιγά θα θεσπιστούν όρια σε αυτά τα εργαλεία, όμως ένα πράγμα είναι σίγουρο: η βεβαιότητα "το είδα με τα μάτια μου” έχει πλέον χαθεί οριστικά”.
ΑΠΟΣΥΝΔΕΣΗ Η ΑΠΟΜΑΚΡΥΝΣΗ
Δεδομένου ότι έχουμε περάσει δύο δεκαετίες κολλημένοι σε οθόνες και πλατφόρμες, βυθίζοντας τον εαυτό μας στους αλγόριθμους που τροφοδοτούν Instagram, Facebook, X και TikTok, πώς μπορούμε τώρα να κρατήσουμε απόσταση ασφαλείας; Έπειτα από 20 χρόνια αλγοριθμικής εξάρτησης, είναι εφικτή μια "ολική αποσύνδεση” από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης; Για τον κο Βάθη "η προσδοκία μιας "ολικής αποσύνδεσης” είναι μάλλον ουτοπική στις μέρες μας, από τη στιγμή που το διαδίκτυο δεν έχει απλά "μπει”, αλλά έχει αντικαταστήσει ένα τεράστιο μέρος της καθημερινής μας επικοινωνίας.
Η ειδοποιός διαφορά, όμως, είναι στο πώς το χρησιμοποιούμε: είναι άλλο να αξιοποιείς την τεχνολογία για τη δουλειά σου και εντελώς άλλο να καταναλώνεις όλο τον ελεύθερο χρόνο σου στις πλατφόρμες και η κοινωνική ζωή σου να εξαρτάται από αυτές.
Το ζητούμενο δεν είναι η απόλυτη αποχή, αλλά η λελογισμένη χρήση — αυτό που μπορούμε να ονομάσουμε "ψηφιακή υγιεινή”. Μπορούμε, για παράδειγμα, να απενεργοποιήσουμε τις μη ουσιώδεις ειδοποιήσεις, να ορίσουμε χώρους στο σπίτι χωρίς οθόνες, όπως το υπνοδωμάτιο, και να βάλουμε χρονικά όρια. Αυτά τα όρια είναι απαραίτητα για να βοηθήσουμε τον εγκέφαλό μας να απεξαρτηθεί από τον καταναγκασμό του συνεχούς ελέγχου και να πάρουμε πίσω τον έλεγχο της ζωής και της συγκέντρωσής μας”.
Σήμερα, το να είμαστε λιγότερο παρόντες και ορατοί στον ψηφιακό κόσμο δεν σημαίνει απαραίτητα πως έχουμε μια πιο ενδιαφέρουσα ζωή στον πραγματικό κόσμο. Ίσως, όμως να νιώθουμε όσο ποτέ άλλοτε έτοιμοι να "τα σπάσουμε” με τους ψηφιακούς μας followers, να θυμηθούμε ποιοι είναι οι πραγματικοί μας φίλοι, να απαρνηθούμε τα ψηφιακά ψέματα των influencers και να νιώσουμε μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση αναζητώντας το τι είναι πραγματικά αληθινό. Και ίσως τότε να νιώσουμε, πιο σίγουροι για τον εαυτό μας.
ΕΙΝΑΙ ΠΛΕΟΝ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ "COOL ΝΑ ΜΗΝ ΕΧΕΙΣ FOLLOWERS”;
Σε άρθρο του στον New Yorker που δημοσιεύτηκε τον Νοέμβριο του 2025 με τον τίτλο Είναι Πλέον Cool να μην Έχεις Ακόλουθους, ο δημοσιογράφος Kyle Chayka υποστηρίζει ότι ο χαμηλός αριθμός ακολούθων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι ένα είδος status symbol. Το ερώτημα είναι πόσο κοντά σε αυτή τη νοοτροπία είμαστε οι Έλληνες. "Η ψηφιακή κουλτούρα καθορίζεται εν γένει από την αναλογική κουλτούρα που το κάθε κοινωνικό σύνολο έχει διαμορφώσει.
Στην Ελλάδα έχει φανεί ότι οι παγκόσμιες ψηφιακές τάσεις φτάνουν αρκετά αργότερα σε σύγκριση με άλλα μέρη του κόσμου, όπως η Αμερική και η Ασία, που αποτελούν και τα κέντρα των τεχνολογικών εξελίξεων. Επίσης, σε αντίθεση με πολλές ατομικιστικές κοινωνίες, στην Ελλάδα επικρατεί ακόμα η συλλογική φιλοσοφία και η οικογενειακή υποστήριξη και συνοχή. Αντίστοιχα, και η αλληλεπίδραση στον κυβερνοχώρο έχει στην Ελλάδα (ακόμα) εξωστρεφή χαρακτήρα. Συνεπώς, θα έλεγα ότι στη χώρα μας οι χρήστες δεν έχουν φτάσει να θεωρούν κοινωνική αναγνώριση τον χαμηλό αριθμό ακολούθων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης”, τονίζει η Μαρία Βλαχάκη.
Στην Ελλάδα, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης λειτουργούν ακόμα ως "βιτρίνες” κοινωνικής επιβεβαίωσης. Σε αυτό συμφωνεί και ο Αριστοτέλης Βάθης: "Η κοινωνία μας καθυστερεί να ενσωματώσει την τάση της ψηφιακής αποστασιοποίησης, και ειδικά για τους νεότερους ο αριθμός των ακολούθων παραμένει βασικός δείκτης κοινωνικού κύρους. Ωστόσο, στην κλινική πράξη διαπιστώνω ξεκάθαρα μια αυξανόμενη κόπωση. Ιδιαίτερα οι πιο ώριμοι χρήστες δείχνουν να έχουν κουραστεί από την υπερέκθεση και τους κατ’επάγγελμα influencers. Σταδιακά, οι άνθρωποι αρχίζουν να αναζητούν την αυθεντικότητα και ένα βαθύτερο νόημα, συνειδητοποιώντας ότι η αξία μας και η ευτυχία δεν μετριώνται με αλγόριθμους και αριθμούς”.
