iStock
""Όλες οι τεράστιες χυδαιότητες δεν παράγονται επειδή τις κάνουμε αλλά επειδή αφήνουμε να κάνουν ό,τι θέλουν. Ανθούν στο κενό". Έπειτα συνέχισε παράφορα: "Η ανοχή είναι δέκα φορές πιο επικίνδυνη από την πράξη! Με καταλαβαίνεις;"" (Ο άνθρωπος χωρίς ιδιότητες του Ρόμπερτ Μούζιλ, εκδόσεις Οδυσσέας)
- Σύμφωνα με το Global Wealth Report 2026 της UBS, ο μέσος όρος περιουσίας ανά ενήλικο στην Ελλάδα αυξήθηκε περίπου 9% την περίοδο 2020-2025, ωστόσο, η διάμεση περιουσία (δηλαδή αυτή του πολίτη που βρίσκεται ακριβώς στη μέση της κατανομής) μειώθηκε κατά 18% την τελευταία εξαετία.
- Τα πρόσφατα στοιχεία της Eurostat δείχνουν ότι έχουμε τον 5ο υψηλότερο πληθωρισμό στην Ευρωζώνη, 3,9% έναντι του μέσου όρου 2,8%. Στην ενέργεια, οι τιμές αυξήθηκαν 15%, ενώ στην ΕΕ 8,7%. Αν και παράγουμε νωπά αγροτικά προϊόντα, έχουμε αύξηση τιμών 6%, έναντι αύξησης 3,2% στην ΕΕ. Στα τρόφιμα συνολικά η αύξηση είναι 2,5%, έναντι 1,6% της ΕΕ, ενώ στις υπηρεσίες η αύξηση τιμών 4,5% είναι 40% μεγαλύτερη του ευρωπαϊκού μέσου όρου.
- Στο διάστημα 2009-2026 (στοιχεία από AMECO, Κομισιόν), ο πραγματικός μισθός στην Ελλάδα μειώθηκε κατά 26%, τη στιγμή που στην ΕΕ οι πραγματικοί μισθοί αυξήθηκαν κατά 10%.
- Στα ενοίκια, η Ελλάδα το 2025 είχε αύξηση 10%, με ευρωπαϊκό μέσο όρο 3,1%. Το ποσοστό ιδιοκατοίκησης έπεσε από 75,4% το 2019 σε 69,4% το 2025, που σημαίνει ότι περίπου 260.000 νοικοκυριά, με σύνολο 616.000 μέλη, έχασαν την ιδιόκτητη κατοικία τους.
- Η Ελλάδα έχει τον υψηλότερο έμμεσο φορολογικό συντελεστή επί της εργασίας: 44,8%, έναντι 37,1% της ΕΕ (στοιχεία της Κομισιόν).
- Οι έμμεσοι φόροι, όσον αφορά το ποσοστό τους πάνω στους συνολικούς φόρους, είναι 60%. Στην Ευρώπη αυτός ο αριθμός είναι 33%...
- Η Ελλάδα έχει το υψηλότερο ποσοστό στην ΕΕ ανθρώπων άνω των 65 με ανεκπλήρωτες ανάγκες ιατρικής εξέτασης, με 23% λιγότερες δημόσιες νοσοκομειακές κλίνες από τον μέσο όρο της ΕΕ, 70% λιγότερες νοσοκόμες, χαμηλή θέση σε ετήσια χειρουργεία, 40% λιγότερες ημέρες νοσηλείας και τελευταία θέση στην Ευρώπη σε παθολόγους. Οι δημόσιες δαπάνες υγείας ως ποσοστό του ΑΕΠ είναι 35% χαμηλότερες από τον μέσο όρο της ΕΕ.
Η "ανάπτυξη" της χώρας προέρχεται από υπερτουρισμό, real estate, και ιδιωτική κατανάλωση. Η Ελλάδα δεν ευημερεί. Ματώνει και καταφεύγει στα ψυχοφάρμακα. "10.000.000 χάπια Xanax πωλούνται στην Ελλάδα κάθε μήνα", διαβάζω στα ΝΕΑ. Γράφει σχετικά σε ανάρτησή του ο Αντώνης Ανδρουλιδάκης, αναπτυξιακός ψυχολόγος και συγγραφέας: "Το Xanax έγινε το ανεπίσημο εθνικό αγχολυτικό. Όλο και περισσότεροι χρειάζονται χημική βοήθεια απλώς για να αντέξουν την καθημερινότητα, να αναισθητοποιήσουν την εξάντληση, τη μοναξιά και την απώλεια νοήματος". Ο κόσμος φαντάζει άκαρδος και αυτό μας θυμώνει, λέει* ο Θέμης Τζήμας, διδάκτορας Δημοσίου Δικαίου και Πολιτικής Επιστήμης. "Ωστόσο φαντάζει άκαρδος επειδή κοιτάμε μόνο μία του πλευρά. Αρκεί να στρέψουμε το βλέμμα μας αλλού από εκεί που κοιτάμε, όχι για να εντοπίσουμε έτοιμες συνταγές αλλά για να εμπνευστούμε". Αναζητώντας αυτό το "αλλού", μια ομάδα επιστημόνων, δημοσιογράφων, επαγγελματιών από όλο το παραγωγικό φάσμα συνδιοργανώνουν το Διαρκές Συνέδριο για το Υπαρξιακό πρόβλημα της Ελλάδας. Οι εργασίες του δεύτερου συνεδρίου εστίασαν στη δημογραφική κατάρρευση, στην παραγωγική ανασυγκρότηση και τον εκδημοκρατισμό του πολιτικού συστήματος, μεταξύ άλλων.
Το επείγον υπαρξιακό ζήτημα της Ελλάδας είναι η δημογραφική κατάρρευση. Φέτος θα γραφτούν στην Α’ Δημοτικού περίπου 65.000 πρωτάκια, έναντι 120.000 το 2010. Το 2025 καταγράφηκαν 65.000 γεννήσεις έναντι 122.000 θανάτων. Σύμφωνα με τον ομότιμο καθηγητή δημογραφίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και Διευθυντή του Ινστιτούτου Δημογραφικών Ερευνών και Μελετών Βύρωνα Γκοτζαμάνη, η μείωση γεννήσεων ξεκίνησε πριν το 1980 και συνεχίζεται σταθερά έκτοτε, ως αποτέλεσμα της σταδιακής αποχώρησης από την περιφέρεια κυρίως των νέων, λόγω ενός αναπτυξιακού μοντέλου που οδήγησε στην εγκατάλειψη του πρωτογενούς τομέα, της υπαίθρου και της ενδοχώρας και στην υπερσυγκέντρωση πληθυσμού στα μεγάλα αστικά κέντρα, ελλείψει οποιουδήποτε σχεδίου περιφερειακής ανάπτυξης. Υπάρχουν, όπως σημειώνει, περιοχές με αναλογία 8-10 θανάτων ανά μία γέννηση. Αν και ο δυνητικός οικονομικά ενεργός πληθυσμός δεν έχει μειωθεί ακόμη αισθητά, εκτιμάται ότι σε 35 χρόνια θα είναι μειωμένος κατά περίπου δύο εκατομμύρια άτομα! Η Ελλάδα, λέει, έχει το χαμηλότερο ποσοστό συμμετοχής ατόμων παραγωγικής ηλικίας στην εργασία στην ΕΕ: στα 100 άτομα σε ηλικία εργασίας δουλεύουν και παράγουν πλούτο μόλις 67 έναντι 92-93 σε χώρες του Βορρά. Το αποδίδει στο οικονομικό μοντέλο ανάπτυξης, το οποίο συνδέεται με χαμηλή παραγωγικότητα εργασίας, χαμηλούς μισθούς και άλλους δομικούς παράγοντες που τροφοδοτούν το δημογραφικό πρόβλημα, όπως η ασυμβατότητα εργασιακής και οικογενειακής ζωής καθώς και το πολύ υψηλό κόστος ανατροφής και εκπαίδευσης παιδιών στην Ελλάδα σε σύγκριση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες όπου μεγάλο μέρος αυτού του κόστους το αναλαμβάνει το δημόσιο. Θεωρεί ότι η αντιστροφή αυτών των τάσεων απαιτεί όχι μόνο μια ισχυρή οικογενειακή πολιτική αλλά και μια ισχυρή πολιτική αποκέντρωσης, με ουσιαστικές ρήξεις σε ζητήματα όπως το πώς παράγεται ο πλούτος, ποιος τον παράγει, η εργασία και οι θεσμοί.
Το δομικό πρόβλημα της χώρας, ωστόσο, είναι το μεταπρατικό μοντέλο, βασισμένο σε εισαγωγές προϊόντων παρά σε βιομηχανική παραγωγή και πρωτογενή τομέα. Δεν είναι καινούργιο φαινόμενο, αλλά παίρνει νέες διαστάσεις μετά τη χρεοκοπία του 2010, καθώς η χώρα μετατράπηκε βίαια σε οικονομία υπηρεσιών, με άδειασμα της παραγωγικής ικανότητας και συρρίκνωση της βιομηχανίας και του αγροτικού τομέα, φτάνοντας το 70%-75% του ΑΕΠ να προέρχεται μόνο από υπηρεσίες. Ένας συνδυασμός υπηρεσιών και χρέους αφήνει τη χώρα εκτεθειμένη σε οποιονδήποτε κραδασμό της παγκόσμιας οικονομίας.
Τρεις είναι οι πυλώνες του μοντέλου αυτού. Πρώτον, τα πολυεθνικά κέντρα και το ελληνικό κεφάλαιο, που συνεργάζονται με άμεσο συμφέρον την εκποίηση της δημόσιας περιουσίας –είτε πρόκειται για real estate, είτε για ορυκτό πλούτο ή για λιμάνια, και αεροδρόμια. Δεύτερον, το πολιτικό σύστημα που νομοθετεί και εφαρμόζει προς όφελος αυτού του μοντέλου, χωρίς περιθώριο αποφάσεων βασισμένων στο εθνικό συμφέρον. Τρίτον, οι "σύμμαχοι" και οι "εταίροι" και ο ρόλος που παίζουν στην προσαρμογή της χώρας στα συμφέροντα της Δυτικής Συμμαχίας. Το κεντρικό σύνθημα πίσω από αυτόν τον πλουτισμό, είναι η μετατροπή της Ελλάδας σε "κόμβο":
► ενεργειακό (ενεργειακή μετάβαση που εξυπηρετεί χρηματοπιστωτικούς/ενεργειακούς κολοσσούς και το ελληνικό κεφάλαιο),
►διαμετακομιστικό (λιμάνια, σιδηρόδρομοι, logistics),
► υπηρεσιών (χρηματοπιστωτικές/ψηφιακές υπηρεσίες, τηλεπικοινωνίες, data centers),
► στρατιωτικών βάσεων/ξένου στρατού και
► υπερτουρισμού —στοιχεία που δεν σχετίζονται με έναν εθνικό σχεδιασμό ή με τις πραγματικές ανάγκες επιβίωσης του ελληνικού λαού.
Ο καθηγητής Κοινωνικής Πολιτικής στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης Χρύσανθος Τάσης συνδέει το σχέδιο αυτό με πρόσφατες ευρωπαϊκές εξελίξεις: τις εκθέσεις Ντράγκι και Λέτα, που προτείνουν έμφαση της ευρωπαϊκής οικονομίας στην πολεμική βιομηχανία με επενδύσεις του ιδιωτικού τομέα 800 δισ. ευρώ, πέρα από τις κρατικές επενδύσεις, σε συνδυασμό με τη Συμφωνία Mercosur, η οποία αναμένεται να μειώσει την αγροτική παραγωγή στις ευρωπαϊκές χώρες. Στην ελληνική περίπτωση, εκτιμά ότι αυτό θα οδηγήσει σε περαιτέρω αντικατάσταση της αγροτικής παραγωγής από τον ρόλο του "ενεργειακού κόμβου", με αμφίβολα αποτελέσματα ως προς την παραγωγή, το ΑΕΠ και κυρίως τις ανισότητες.
Το μεγάλο εμπόδιο στις όποιες αλλαγές του παραγωγικού μοντέλου με έμφαση στον πρωτογενή τομέα, τη βιομηχανική παραγωγή και τον ποιοτικό τουρισμό προσκρούει στα κόμματα καρτέλ. Τόσο στην Ελλάδα, όσο και στη Δύση, σύμφωνα με τον καθηγητή Χρύσανθο Τάση, λειτουργούμε με ένα καρτελοποιημένο κοινοβουλευτικό σύστημα, όπου τα κυρίαρχα κόμματα γίνονται όλο και πιο εξαρτημένα από το κράτος (κρατική χρηματοδότηση, πρόσβαση σε κρατικούς πόρους), ενώ ταυτόχρονα διεισδύουν στο ίδιο το κράτος για να το χρησιμοποιήσουν προς όφελός τους. Αντί για έντονο ανταγωνισμό αναπτύσσουν συμπαιγνία σε τομείς όπως η εκλογική νομοθεσία, η χρηματοδότηση των κομμάτων και ο έλεγχος των ΜΜΕ, θέτουν εμπόδια στην είσοδο νέων ή μικρότερων κομμάτων, αποσυνδέονται από την κοινωνική τους βάση με αποδυνάμωση της εσωτερικής δημοκρατίας και δίνουν προτεραιότητα στην εκλογική επιβίωση έναντι της ιδεολογικής συνοχής ή της εκπροσώπησης συμφερόντων της κοινωνίας.
Ο καθηγητής Χρύσανθος Τάσης τα αποκαλεί και "κόμματα του κράτους". Διαπιστώνει μια τάση σύγκλισης των κυρίαρχων κομμάτων στη διάρκεια των μνημονίων και συνδέει το φαινόμενο με τη δομική επιλογή ένταξης της Ελλάδας στη Δύση μετά τον εμφύλιο, με βασικούς κλάδους τον τουρισμό και τη ναυτιλία.
Από τότε υπάρχει μια "μεταπρατική αστική τάξη" εξαρτημένη από διεθνείς διακυμάνσεις αντί για μια εθνική αστική τάξη με εγχώρια παραγωγή και εθνική συνείδηση. Σήμερα, ούτε η κυβέρνηση ούτε η αντιπολίτευση φαίνονται ικανές να εκφράσουν την κοινωνία, κάτι που θεωρεί ότι είναι μεγάλο πρόβλημα θεσμικό, όχι απλώς οικονομικό. Χρειάζεται "νέα μεταπολίτευση" και "νέα αφύπνιση" των εργαζομένων, των μικρών επιχειρήσεων, των αγροτικών στρωμάτων και της περιφέρειας, ώστε να διεκδικηθεί καλύτερη θέσμιση και ποιότητα ζωής.
Όπως λέει** ο διευθυντής σύνταξης του Δρόμου της Αριστεράς Ρούντι Ρινάλντι, σύμφωνα με το ΚΕΦΙΜ (Κέντρο Φιλελεύθερων Μελετών), το 76% των νομοσχεδίων κατατίθενται νύχτα (μεταξύ 21:00 και 1:00), το 81% των τροπολογιών που έχουν προγραμματιστεί για ψήφιση περνούν τις μεταμεσονύκτιες ώρες και στην προηγούμενη κοινοβουλευτική περίοδο πάνω από τα μισά νομοσχέδια ψηφίστηκαν με τη στήριξη του ΠΑΣΟΚ. Τα νομοσχέδια αυτά αφορούσαν κυρίως εξωτερική πολιτική, άμυνα, διεθνείς συμφωνίες, εξοπλιστικά προγράμματα, ψηφιακή διακυβέρνηση/τεχνολογία και διαχείριση κρίσεων (πανδημία κ.λπ.) δηλαδή ακριβώς τα κομβικά σημεία του μεταπρατικού μοντέλου. Η σύνθεση της Βουλής είναι ενδεικτική: στους 300 βουλευτές μόνο 4 εκπροσωπούν τον παραγωγικό ιστό της χώρας. Η κρατική χρηματοδότηση των κομμάτων και ο μεγάλος πλουτισμός των περισσότερων βουλευτών της πλειοψηφίας (από το 2019 μέχρι το 2025, ο συνολικός πλούτος τους αυξήθηκε από 91.137.000 σε 217.000.000 ευρώ, αύξηση 138%) συνηγορούν στο ότι τα μεγάλα τουλάχιστον κόμματα λειτουργούν ουσιαστικά ως καρτέλ.
Το Διαρκές Συνέδριο για το Υπαρξιακό Πρόβλημα της Ελλάδας δεν φιλοδοξεί να γίνει κόμμα. Δεν έχει καν αρχηγό. Φιλοδοξεί όμως να γίνει κίνημα. Σύμφωνα με μελέτες, ένα κίνημα για να πετύχει τους στόχους του χρειάζεται τουλάχιστον το 3,5% του πληθυσμού. Δηλαδή τουλάχιστον 350.000 πολίτες να θέσουν τα αιτήματά τους, να τα επεξεργαστούν από κοινού και να τα κάνουν προτάσεις για αλλαγή. Ρομαντικό και ουτοπικό; Εδώ που έχουμε φτάσει, για να επέλθουν μεγάλες αλλαγές χρειάζονται "ριζοσπαστική σκέψη και φαντασία", όπως λέει και ο κ. Ρινάλντι. Εξάλλου, το ζητούμενο είναι να συνειδητοποιήσει ο πολίτης ότι τα προβλήματά του δεν θα λυθούν από σωτήρες, αλλά ο ίδιος πρέπει να ενεργοποιηθεί. Όπως είπε ο κ. Τάσης: "η δημοκρατία είναι αποτέλεσμα πάλης, είναι αποτέλεσμα καθημερινής διεκδίκησης". Τότε και μόνο τότε ο θυμός και η θλίψη μετουσιώνονται σε αποφασιστικότητα και ο ενεργός πια πολίτης διαμορφώνει μια νέα συνείδηση, ένα όραμα. "Η αντίσταση και η ευθύνη θα φέρουν τη ρήξη με το κουκούλι της θλίψης", γράφει ο Θέμης Τζήμας. "Δεν υπάρχει κανένα εγχειρίδιο δράσης δοσμένο από αλλού. Δεν υπάρχει κανένα σίγουρο μονοπάτι. Υπάρχει μόνο η ανάγκη να απαλλαγούμε από το δηλητήριο ενός άσκοπου πια και αμετουσίωτου για καιρό θυμού. Μετά όλα θα μπουν στον (δύσκολο) δρόμο τους. Δεν είναι μια "λύση” αυτό που χρειαζόμαστε, αλλά ένας δρόμος".
Φλώρα Τζημάκα
ΘΕΜΗΣ ΤΖΗΜΑΣ, "Ο ΘΥΜΟΣ ΚΑΙ ΤΟ ΒΑΡΟΣ ΕΝΟΣ ΑΚΑΡΔΟΥ ΚΟΣΜΟΥ", KOSMODROMIO.GR. ** ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΣΤΙΣ ΑΝΤΙΘΕΣΕΙΣ, ΚΡΗΤΗ TV ΜΕ ΤΟΝ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΟ ΓΙΩΡΓΟ ΣΑΧΙΝΗ.
