Υπάρχουν κάποια λόγια που τα τελευταία χρόνια λέγονται άλλοτε ψιθυριστά, άλλοτε σαν κραυγή απόγνωσης. "Οι φιλίες μου έχουν αλλάξει". Μερικοί το λένε ωμά: "Έχασα φίλους χωρίς να τσακωθούμε". Άλλοι το νιώθουν σαν ντροπή ή το παραδέχονται με ενοχή: "Δεν έχω χρόνο πια για τους φίλους μου". Και είναι κι εκείνη η φράση που κάνει τον αέρα να βαραίνει ακόμα πιο πολύ όταν κάποιος λέει, μεταξύ σοβαρού και αστείου: "Δεν έχω φίλους". Δεν πρόκειται για μια μεμονωμένη παρατήρηση. Πρόκειται για μια συλλογική συνειδητοποίηση που διατρέχει συζητήσεις στα γραφεία, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, στις σελίδες περιοδικών, στις συνεδρίες ψυχοθεραπείας. Η φιλία, κάποτε ο πιο σταθερός και καθησυχαστικός θεσμός της ενήλικης ζωής μας, φαίνεται να βρίσκεται σε μια μετάβαση που κάποιοι ονομάζουν "κρίση" και άλλοι, πιο αισιόδοξοι, "αλλαγή". Ίσως το πιο χρήσιμο που μπορούμε να κάνουμε δεν είναι να σταθούμε απέναντί της σαν να εξετάζουμε ένα αποκομμένο φαινόμενο σε γυάλινο θάλαμο, αλλά να τη δούμε μέσα στο περιβάλλον που τη μετασχηματίζει. Αφού η κοινωνία, η τεχνολογία, η εργασία, η πολιτική και ο τρόπος ζωής μας αλλάζουν με καταιγιστικούς ρυθμούς, γιατί η φιλία να μείνει αλώβητη; Ίσως αυτό που αντιλαμβανόμαστε ως κρίση να είναι στην πραγματικότητα μια ευκαιρία: μια ευκαιρία για βαθιά επαναδιαπραγμάτευση με το τι σημαίνει σύνδεση σήμερα ή απλώς για την παραδοχή της αποσύνδεσης.
Unfriend στον αυθορμητισμό
Αν παρατηρήσει κανείς λίγο πιο προσεκτικά την καθημερινότητα, θα δει ότι ο αυθορμητισμός έχει γίνει σχεδόν είδος υπό εξαφάνιση. Το "πάμε για ένα ποτό τώρα;" έχει αντικατασταθεί από το "να σου στείλω ένα doodle poll;". Οι καθημερινές μοιάζουν κατειλημμένες από τις υποχρεώσεις, τα deadlines, τις δραστηριότητες των παιδιών, τις ώρες που περνάμε κολλημένοι στην κίνηση, τα μαθήματα pilates. Τα Σαββατοκύριακα καταλήγουμε άνθρωποι εξαντλημένοι που προσπαθούν να χωρέσουν σε ένα απόγευμα φίλους, σύντροφο, οικογένεια, ξεκούραση, διασκέδαση. Όλα ταυτόχρονα. Συναντιόμαστε για ένα catch-up. Ανανεώνουμε το ραντεβού για το επόμενο. Στην καλύτερη περίπτωση το επόμενο Σαββατοκύριακο. Και στο μεταξύ, τις καθημερινές, τη φιλία τη διατηρούμε ζωντανή με τρόπο που μοιάζει περισσότερο με ψηφιακή μετάβαση παρά με σχέση: memes, reels, ηχητικά 45 δευτερολέπτων, αντίδραση στη φωτογραφία κάποιου με καρδούλες. Οι φιλίες, ίσως για πρώτη φορά στην ιστορία τους, βιώνονται όχι στη διάρκεια της ζωής, αλλά ανάμεσα σε αυστηρά προγραμματισμένα ραντεβού. Η αλλαγή των κοινωνικών ρυθμών δεν είναι καινούρια. Οι ενήλικες φίλοι και στο παρελθόν έχαναν συχνά την επαφή λόγω αλλαγών προτεραιοτήτων, μετακομίσεων ή απλώς επειδή η καθημερινότητα δεν άφηνε χώρο. Δεν επρόκειτο για καβγάδες, αλλά για αργή υποχώρηση. Μια φιλία που δεν τελείωνε ξαφνικά, απλώς δεν μπορούσε να συντηρηθεί. Σήμερα όμως το άγχος δεν αφορά την ποσότητα της επαφής, αλλά την ποιότητά της. Η αίσθηση ότι κάτι λείπει δεν είναι απλή νοσταλγία για το πώς ήταν οι φιλίες μας στο παρελθόν. Είναι συνειδητοποίηση ότι ο τρόπος που ζούμε φθείρει το πώς συνδεόμαστε και την ίδια την επαφή. Και όλα αυτά τη στιγμή που νιώθουμε ότι οι άλλοι άνθρωποι γύρω μας έχουν περισσότερους φίλους από εμάς. Οπότε, μέσα σε αυτό το... εχθρικό τοπίο άνοιξε ξανά η κουβέντα για το Friendship Paradox, το Παράδοξο της Φιλίας, αυτό που οι ειδικοί περιγράφουν ως την πεποίθησή μας ότι οι άλλοι έχουν περισσότερους φίλους από εμάς. Παρόλο που αυτό μοιάζει απλό, δεν είναι, μιας και οι συνέπειές του —σύμφωνα πάντα με τους ειδικούς— είναι βαθύτατα υπαρξιακές. Μέσα στα κοινωνικά, ψηφιακά δίκτυα, άνθρωποι που παρουσιάζονται ως δημοφιλείς ανεβάζουν τον μέσο όρο "φίλων" και κάνουν όλους τους υπόλοιπους να νιώθουν πιο μοναχικοί απ’ όσο πραγματικά είναι. Πρόκειται για μία από τις σιωπηλές ψευδαισθήσεις της εποχής μας: η εντύπωση ότι είμαστε στο περιθώριο, ενώ είμαστε απλώς άνθρωποι με φυσιολογικό κοινωνικό κύκλο. Οι ειδικοί εξηγούν ότι το παράδοξο αυτό επηρεάζει όχι μόνο την αυτοεικόνα μας, αλλά και τη διάθεση και τη συμπεριφορά μας. Όταν πιστεύουμε ότι "δεν έχουμε αρκετούς φίλους", συχνά καταβάλλουμε λιγότερη προσπάθεια να διατηρήσουμε αυτούς που έχουμε. Και το θέμα δεν είναι μόνο συναισθηματικό, είναι και βιολογικό. Έρευνες των τελευταίων ετών των Πανεπιστημίων Cambridge και Fudan δείχνουν ότι η κοινωνική απομόνωση δεν "μαυρίζει" μόνο την ψυχική υγεία. Αλλάζει την ίδια τη χημεία του σώματος. Αυξάνει συγκεκριμένες πρωτεΐνες που συνδέονται με φλεγμονή, άγχος και μειωμένη ανθεκτικότητα. Η μοναξιά, όπως αποδεικνύεται, είναι διαδικασία που γράφεται στο σώμα. "Γνωρίζαμε ότι η κοινωνική απομόνωση και η μοναξιά συνδέονται με κακή υγεία, αλλά δεν είχαμε ποτέ καταλάβει το γιατί. Η έρευνά μας ανέδειξε έναν αριθμό πρωτεϊνών που φαίνεται να παίζουν βασικό ρόλο σε αυτή τη σχέση, με τα επίπεδα ορισμένων να αυξάνονται ιδιαίτερα, ως άμεση συνέπεια της μοναξιάς και της αίσθησης απομάκρυνσης από τους φίλους μας", εξηγεί ο Dr Chun Shen από το Τμήμα Κλινικών Νευροεπιστημών του Πανεπιστημίου του Cambridge και του Ινστιτούτου Επιστήμης και Τεχνολογίας του Πανεπιστημίου Fudan.
Η κουλτούρα του catch-up: Σχέση ή συναλλαγή;
Η Michelle Elman, συγγραφέας του βιβλίου Bad Friend, (Κακός φίλος, εκδ. Little, Brown Book Group Limited), μπαίνει στον διάλογο εισάγοντας τον όρο "catch-up culture" για να αναλύσει αυτό από το οποίο υποφέρουν οι φιλίες σήμερα. Κάπως έτσι περιγράφει τον νέο ρυθμό των ενήλικων φιλιών, που βασίζεται κυρίως στην τελετουργική ανταλλαγή ενημερώσεων και όχι στη συνέχεια και στη συνέπεια μιας ουσιαστικής συνύπαρξης. Σε μια κοινωνία που ο χρόνος έχει γίνει πολυτέλεια και η παραγωγικότητα κριτήριο ύπαρξης, η φιλία αρχίζει να μοιάζει με διαδικαστική υποχρέωση. Μια σειρά από διαδοχικά "check-ins", στα οποία επιβεβαιώνουμε ότι η σχέση υπάρχει ακόμα, χωρίς όμως να εξελίσσεται. Με άλλα λόγια, αντί να μοιραζόμαστε τις ζωές μας, απλώς τις συνοψίζουμε. Αντί να ζούμε ο ένας δίπλα στον άλλο, πλέον διασταυρωνόμαστε μόνο για όσο χρειάζεται ώστε να ανακεφαλαιώσουμε τις εβδομάδες (μερικές φορές τους μήνες) που έχουν περάσει από το τελευταίο catch-up. Είναι σαν να έχουμε μετατρέψει τη φιλική επαφή από μια πράξη συνεύρεσης και συνύπαρξης σε μια πράξη αναφοράς. "Σε αυτά τα ραντεβού με τους φίλους μας απλώς κάνουμε catch-up, αλλά δεν βιώνουμε τη ζωή μαζί τους", λέει η Elman. Αυτό μπορεί να αφήσει τις φιλίες μας ατροφικές. Οι φιλίες μας δεν είναι μόνο τα νέα μας, είναι όλα αυτά που συμβαίνουν γύρω μας, είναι και τα μεγαλύτερα πράγματα στη ζωή, είναι οι ανησυχίες μας για το μέλλον, τα καθημερινά, τα πιο ασήμαντα, αλλά κυρίως είναι οι κοινές εμπειρίες, η κοινή ζωή. Η έλλειψη κοινών εμπειριών, αυτών που χτίζουν την ενσυναίσθηση, μεταμορφώνει τις φιλίες σε αραιές, πληροφοριακές ανταλλαγές. Η ζωή όμως δεν χτίζεται με ενημερώσεις. Χτίζεται με στιγμές.
Η ιδεολογία γίνεται κριτήριο οικειότητας
Σε όλα αυτά πρέπει να σκεφτούμε και κάτι ακόμα: Ζούμε σε μια εποχή που χαρακτηρίζεται από συνεχόμενες πολώσεις, culture wars, αλλά και διαδικτυακούς ακτιβισμούς που μας φέρνουν αντιμέτωπους με επιχειρήματα, με διαφορετικές απόψεις. Το ίδιο και οι πολιτικές συζητήσεις —από την κλιματική κρίση, μέχρι τον πόλεμο, τη βία, τα δικαιώματα και τα γεωπολιτικά— όπου και αν γίνονται, είτε με φυσική παρουσία είτε στα social media, έχουν μπει για τα καλά στην ημερήσια διάταξη. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η σιωπή θεωρείται συνενοχή, η ουδετερότητα δειλία, η διαφορετική γνώμη απειλή και το να συμφωνούμε όλοι με όλους προϋπόθεση. Έρευνες στον τομέα της κοινωνικής ψυχολογίας επιβεβαιώνουν ότι οι φιλίες σήμερα δοκιμάζονται όχι τόσο από τις διαφωνίες, αλλά από την κόπωση γύρω από αυτές. Δεν έχουμε πια την αντοχή να "διαπραγματευόμαστε" αξίες με φίλους. Δεν έχουμε τη συναισθηματική ευελιξία να τσακωνόμαστε ώριμα. Η πολιτική συζήτηση γίνεται πυροδότης άγχους, όχι ανταλλαγής. Πάνω σε αυτό, η κλινική ψυχολόγος Dr Bianca Denny και συγγραφέας του βιβλίου Talk To Me: Lessons from Patients and their Therapist (Μίλα μου: μαθήματα από ασθενείς και τον θεραπευτή τους, εκδ. Routledge/Taylor & Francis Group), γράφει στον Guardian: "Οι διαφωνίες μεταξύ φίλων είναι τόσο παλιές όσο και η ίδια η φιλία. Όμως η συχνότητα και η ένταση των συγκρούσεων μοιάζουν να έχουν αυξηθεί εκθετικά εν μέσω των σημερινών γεωπολιτικών κρίσεων και της χιονοστιβάδας των κοινωνικών πιέσεων. Το βάρος ενός ολοένα και πιο κατακερματισμένου κόσμου πιέζει πολλούς ανθρώπους και, κατ’ επέκταση, τις φιλίες τους. Τα νεύρα είναι τεντωμένα, η ένταση στα ύψη. Η δυνατότητά μας να αντέχουμε διαφορές ή να τις δουλεύουμε εποικοδομητικά είναι μικρότερη από ποτέ". Και κάπου εδώ εμφανίζεται το πιο ανησυχητικό φαινόμενο της εποχής: Η πεποίθηση πως όταν διαφωνούμε δεν έχουμε πια χώρο ο ένας στη ζωή του άλλου. Μόνο που οι ανθρώπινες σχέσεις ποτέ δεν ήταν αλγεβρικές εξισώσεις και η φιλία ήταν πάντα κάτι περισσότερο από ένα συμβόλαιο ιδεολογικής συμφωνίας.
Γιατί δεν ξέρουμε να "χωρίζουμε" φίλους;
Την ίδια στιγμή, όσοι αντιλαμβάνονται ότι η φιλία τους περνάει κρίση, δεν μπορούν να το διαχειριστούν και κατ' επέκταση να το αντιμετωπίσουν. Σε αντίθεση με τις ερωτικές σχέσεις, η κοινωνία δεν μας έχει διδάξει πώς να διαχειριζόμαστε το τέλος μιας φιλίας. Δεν υπάρχει τελετουργία, δεν υπάρχει γλώσσα. Με έναν σύντροφο χωρίζεις. Με έναν φίλο, τι ακριβώς κάνεις;
Το πένθος μιας χαμένης φιλίας συχνά γίνεται αόρατο. Μερικοί αισθάνονται ότι δεν "επιτρέπεται" να πενθήσουν μια σχέση που δεν είχε ετικέτα. Άλλοι μένουν με έναν παράξενο συναισθηματικό αστερίσκο: ένα "τι πήγε στραβά;" χωρίς απάντηση. Κάτι τέτοιο υποστηρίζει η Elman. Και ίσως αυτή η έλλειψη γλώσσας κάνει τις φιλικές απώλειες πιο επώδυνες. Γιατί, όταν δεν μπορούμε να ονομάσουμε κάτι, δυσκολευόμαστε και να το επεξεργαστούμε. H Lilly Dancyger, συγγραφέας του βιβλίου First Love: Essays on Friendship (Πρώτη αγάπη: δοκίμια για τη φιλία, εκδ. Penguin Random House), πραγματοποιώντας μια έρευνα κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το τέλος μιας φιλίας είναι εξίσου πληγωτικό με εκείνο μιας ρομαντικής σχέσης. Ένα τέλος όμως που δεν το βιώνουμε με τον ίδιο εξωστρεφή τρόπο και άρα δεν λαμβάνουμε και την αντίστοιχη στήριξη. Η ίδια επισημαίνει χαρακτηριστικά: "Αν τόσο πολλοί από εμάς βιώνουμε αυτούς τους χωρισμούς φιλίας μόνοι μας, ίσως είναι καιρός να αρχίσουμε να μιλάμε γι’ αυτούς πιο ανοιχτά, να τους αντιμετωπίζουμε ως τις σημαντικές απώλειες που πραγματικά είναι και να ζητάμε το ίδιο επίπεδο στήριξης από το περιβάλλον μας, όπως σε έναν χωρισμό από μια ερωτική σχέση. Για να αντιμετωπίζονται οι χωρισμοί φιλίας με τη σοβαρότητα και τη φροντίδα που χρειαζόμαστε, πρέπει πρώτα να αναγνωρίσουμε τη σημασία αυτών των σχέσεων, όσο ακόμα υπάρχουν, και να σταματήσουμε να θεωρούμε ότι αυτές οι φιλίες είναι λιγότερο σημαντικές από τις ερωτικές μας σχέσεις".
Νεοφιλελεύθερη μοναξιά: Όταν η φιλία γίνεται "project"
Η φιλία μέσα από stories, tags και DM μπορεί να μοιάζει πλούσια, αλλά συχνά είναι περισσότερο performance παρά σχέση. Εμφάνιση και όχι ουσία. Σε μια φιλελεύθερη κοινωνία ύστερου καπιταλισμού, σε μια εποχή που ο χρόνος μετριέται με παραγωγικότητα, η σχέση που δεν αποφέρει "κέρδος" στιγματίζεται ως μη-απαραίτητη. Η φιλία γίνεται ένα ακόμα "project". Τα κοινωνικά δίκτυα ενίσχυσαν την αίσθηση ότι η φιλία οφείλει να "φαίνεται": κοινά stories, tags, στιγμές που μοιάζουν με mini-campaigns καθημερινής ευτυχίας. Η φιλία έγινε "παρουσίαση", όχι παρουσία. Δηλαδή, πρέπει να αποδεικνύεται. Αυτό όμως την κάνει απλώς επιτελεστική και της αφαιρεί την ουσία. Την ίδια ώρα, η νεοφιλελεύθερη λογική εισβάλλει στις φιλικές σχέσεις σαν αόρατο λογιστικό φύλλο: "Δεν έχω χρόνο", "δεν προλαβαίνω", "δεν αποδίδει". Ξαφνικά οι ώρες με φίλους μοιάζουν "μη παραγωγικές". Και άρα προαιρετικές. Και όμως, είναι ακριβώς αυτές οι "μη παραγωγικές" ώρες που στηρίζουν την ψυχική υγεία, την αίσθηση νοήματος, τη δυνατότητα συνύπαρξης. Τα τελευταία χρόνια, όλο και περισσότερα κείμενα πολιτικής θεωρίας επαναφέρουν την ιδέα ότι η φιλία λειτουργεί ως αντίσταση απέναντι στο νεοφιλελεύθερο μοντέλο ζωής που προάγει την ατομικότητα. Δεν είναι θεωρία συνωμοσίας να υποστηρίξουμε ότι η φιλία είναι μία από εκείνες τις ανθρώπινες δραστηριότητες που το "σύστημα" δεν θα ήθελε να μείνουν αμόλυντες.
Αν ενώσουμε όλα τα παραπάνω, το συμπέρασμα είναι όσο σκοτεινό θέλει να το δει κανείς. Οι ενήλικες σήμερα εργαζόμαστε πιο πολύ, έχουμε περισσότερα προβλήματα να λύσουμε, περνάμε όλο και περισσότερες ώρες κοιτώντας τη ζωή μέσα από ψηφιακά παράθυρα που ροκανίζουν τον χρόνο μας και διεκδικούν την προσοχή μας, στερώντας μας αληθινές απολαύσεις. Ίσως και την ίδια την επαφή μας με τον ορισμό της επιθυμίας και της ποιότητας ζωής που δεν έχει να κάνει μόνο με την επιβίωση. Και ίσως αυτό που ζούμε σήμερα δεν είναι η αποσύνθεση της φιλίας, αλλά η υπενθύμιση ότι οι φιλικές σχέσεις χρειάζονται κάτι που η εποχή μας απεχθάνεται: χρόνο χωρίς αποδόσεις, χώρο χωρίς στόχο, ύπαρξη χωρίς επιτέλεση.
Προς μια νέα γενιά φιλιών
Τι σημαίνει, λοιπόν, να ανασχηματίσουμε τη φιλία; Όχι να επιστρέψουμε απλώς στο "πριν" —αυτό δεν γίνεται και ίσως ούτε χρειάζεται— αλλά να επιτρέψουμε στις φιλίες μας να γίνουν ξανά κάτι περισσότερο από ραντεβού ενημέρωσης. Να δημιουργήσουμε κοινό χρόνο, όχι μόνο κοινές πληροφορίες. Να βάλουμε την αυθόρμητη συνάντηση δίπλα στην οργανωμένη. Τη σιωπή δίπλα στη συζήτηση. Το "τι κάνεις στ’ αλήθεια;" δίπλα στην καρδούλα στο story του Σαββάτου. Να δώσουμε χώρο στις μικρές, σχεδόν ασήμαντες στιγμές, σε αυτές που δεν θα γίνουν ποτέ content. Γιατί εκεί βρίσκεται η ουσία της φιλίας: στις ζωές που συμβαίνουν δίπλα δίπλα, όχι απέναντι απέναντι σε ένα τραπέζι για catch-up δύο φορές τον μήνα. Αν κάτι μας διδάσκει αυτή η περίοδος είναι ότι η φιλία δεν είναι στατική. Είναι διαδικασία. Επιλογή. Παρουσία. Και ίσως αυτό που μοιάζει σήμερα με κρίση να είναι στην πραγματικότητα η ευκαιρία μας να την πάρουμε ξανά στα σοβαρά. Όχι ως υποχρέωση. Όχι ως performance. Αλλά ως μια βαθιά, ανθρώπινη σχέση που, παρά τα memes, τα stories, τα emojis και τις υπερφορτωμένες ζωές μας, επιμένει να έχει ένα απλό αίτημα: να υπάρχουμε μαζί.
Κεντρική φωτογραφία: ΦΩΤΟΓΡΑΦΟΣ: KOTO BOLOFO, STYLING: LAURA SEGANTI, ΜΟΝΤΕΛΑ: HOLLIE BROWN/ IMG, EVE DELF/SELECT MODEL MANAGEMENT
