Επειδή η αληθινή πολυτέλεια σήμερα δεν είναι η άγνοια, αλλά η επιλογή της γνώσης, Η Ύβρις της Ανθρωπότητας μας δίνει τη δυνατότητα να δούμε τον κόσμο όπως είναι, όχι όπως θα θέλαμε να είναι. Με φακό που εστιάζει εκεί όπου οι περισσότεροι αποστρέφουν το βλέμμα, ο Γιώργος Αυγερόπουλος καταγράφει τις συνέπειες της ανθρώπινης αλαζονείας -περιβαλλοντικές, κοινωνικές, ανθρώπινες- χωρίς φίλτρα και παρωπίδες. Ο βραβευμένος δημοσιογράφος και κινηματογραφιστής, γνωστός για την αδιαπραγμάτευτη δέσμευσή του στην αλήθεια, επιστρέφει με ένα ακόμα ντοκιμαντέρ που στόχο έχει να μας αφυπνίσει και να μας ταρακουνήσει.
Μέσα από το ντοκιμαντέρ Η Ύβρις της Ανθρωπότητας εστιάζετε στην κλιματική κρίση και την κατάρρευση του permafrost (του μόνιμα παγωμένου εδάφους), το οποίο λειτουργεί ως μια περιβαλλοντική "ωρολογιακή βόμβα"... Ναι, αλλά ας ξεκινήσουμε από την αρχή. Το permafrost είναι ένα επί χιλιετηρίδες παγωμένο έδαφος που απλώνεται σε μια τεράστια έκταση στην κορυφή του κόσμου και έχει κλείσει μέσα του την εποχή των μαμούθ, δηλαδή προϊστορική χλωρίδα και πανίδα, μεταξύ άλλων. Θα μπορούσαμε να πούμε πως είναι ένας γεωλογικός σχηματισμός που αποτελείται από χαλίκια, χώμα, κλαδιά, χόρτα, υπολείμματα ζώων... Όλα αυτά είναι θαμμένα μέσα του. Πάνω του έχουν κτιστεί όλες οι ανθρώπινες υποδομές στην Αρκτική. Και αυτή τη στιγμή το permafrost λιώνει με ταχύτατους ρυθμούς, αφού η Αρκτική είναι η περιοχή που θερμαίνεται τέσσερις φορές γρηγορότερα από τον παγκόσμιο μέσο όρο. Έτσι, το permafrost υποχωρεί παρασύροντας μαζί του όλες τις υποδομές του ανθρώπου εκεί. Οτιδήποτε είναι κτισμένο πάνω του: σπίτια, δρόμοι, δίκτυα ύδρευσης και ηλεκτρισμού.
Ποια είναι η διαφορά με το λιώσιμο των πάγων για το οποίο μιλούσαμε παλαιότερα; Υπάρχει μια πολύ σημαντική διαφορά σε σχέση με ό,τι είχα παρατηρήσει στο παρελθόν, αφού είχα δουλέψει ξανά στην Αρκτική το 2007 με 2008. Τότε λέγαμε πως λιώνει ο θαλάσσιος πάγος, οι παγετώνες. Αυτά πλέον είναι παλιά ιστορία. Όχι πως έχει σταματήσει το φαινόμενο. Προφανώς και συμβαίνει και κάθε χρόνο γίνεται και χειρότερο. Η καινούρια πίστα, το επόμενο level, είναι πως λιώνει το επί χιλιετηρίδες παγωμένο έδαφος με τους επιστήμονες να λένε πως μέχρι το 2100 θα εξαφανιστούν τα πρώτα πέντε μέτρα του permafrost από το 80% των περιοχών όπου υπάρχει σήμερα. Κάτι που θα σημάνει τρομερές αλλαγές για τους ανθρώπους που ζουν εκεί, αλλά και για ολόκληρο τον πλανήτη. Ήδη αρκετές κοινότητες στην Αλάσκα έχουν ζητήσει να μεταφερθούν σε πιο ασφαλή εδάφη. Και αυτοί οι άνθρωποι θα γίνουν οι πρώτοι κλιματικοί πρόσφυγες στις ΗΠΑ, δηλαδή σε μια χώρα που ο πρόεδρός της δεν πιστεύει στην κλιματική κρίση. Το ίδιο συμβαίνει και στη Σιβηρία, όπου η Ρωσία κατέχει τη μερίδα του λέοντος με τεράστιες περιοχές στην Αρκτική. Εκεί, τα κτίρια πολλών πόλεων έχουν υποστεί ζημιές, με τη ρωσική οικονομία να υπολογίζεται να επιβαρυνθεί με 100 εκατομμύρια δολάρια μέσα στα επόμενα χρόνια. Αυτή είναι η κατάσταση με το permafrost.
Κάποιοι ακόμα αναρωτιούνται: "Πώς επηρεάζει εμάς στην Ελλάδα αυτό το φαινόμενο;". Προφανώς όλοι γνωρίζουμε πως ό,τι συμβαίνει στην Αρκτική, δεν μένει στην Αρκτική. Το permafrost έχει κλείσει μέσα του την εποχή των μαμούθ, έχει φυλακίσει δηλαδή τεράστιες ποσότητες χλωρίδας και πανίδας, οι οποίες έχουν διατηρηθεί τέλεια μέχρι σήμερα. Καθώς λοιπόν το permafrost λιώνει και καταρρέει, ξερνάει από τα σωθικά του όλες αυτές τις τεράστιες ποσότητες από χορτάρια, ρίζες, προϊστορικούς ιούς και υπολείμματα ζώων που έρχονται πλέον και σαπίζουν στο σήμερα, απελευθερώ νοντας στην ατμόσφαιρα τεράστιες ποσότητες θερμοκηπιακών αερίων, δηλαδή διοξείδιο του άνθρακα και μεθάνιο, αλλάζοντας έτσι το κλίμα του 21ου αιώνα. Επιβαρύνει δηλαδή ακόμη περισσότερο την ατμόσφαιρα με τεράστιες ποσότητες αερίων του θερμοκηπίου. Αυτό είναι μια ωρολογιακή βόμβα από το παρελθόν, η οποία έρχεται να σκάσει στα χέρια μας σήμερα. Δείχνει πως πλέον ο άνθρωπος έχει περάσει μια λεπτή κόκκινη γραμμή, πιθανότατα μη αναστρέψιμη. Είναι εντυπωσιακό, για παράδειγμα, να βλέπεις να βράζουν οι λίμνες στην Αρκτική.
Πώς πήρατε την απόφαση να ταξιδέψετε εκατέρωθεν του Βερίγγειου Πορθμού, σε Αλάσκα και Σιβηρία; Ασχολούμαι με αυτή την ιστορία από το 2022 όταν, διαβάζοντας, ήρθα για πρώτη φορά σε επαφή με το permafrost. Έκανα μια έρευνα για το πώς και από ποια γωνία θα μπορούσα να στήσω και να πω την ιστορία της κλιματικής κρίσης, έτσι ώστε να την επαναφέρω στο προσκήνιο του δημόσιου διαλόγου. Γιατί από τη στιγμή της εισβολής της Ρωσίας στην Ουκρανία, η κλιματική κρίση απουσιάζει τελείως από το προσκήνιο. Θυμάμαι, στα τέλη Φεβρουαρίου του 2022, όταν έγινε η εισβολή, o Γενικός Γραμματέας των Ηνωμένων Εθνών Antόnio Guterres προχώρησε σε ένα διάγγελμα το οποίο παρακολουθούσα live. Σε αυτό έλεγε χαρακτηριστικά: "Έχω διαβάσει πολλές αναφορές επιστημόνων για την κλιματική κρίση, αλλά αυτό που κρατάω στα χέρια μου αυτή τη στιγμή είναι ο Άτλαντας του ανθρώπινου πόνου". Δεν μπορούσα να πιστέψω αυτό που άκουγα. Ο Gutteres συνέχισε: "Οι παγκόσμιοι ηγέτες είναι υπεύθυνοι για τον εμπρησμό του ενός και μοναδικού μας σπιτιού". Τότε σάστισα και αναρωτήθηκα: "Μισό λεπτό. Τι λέει ο άνθρωπος;". Ήταν τέτοιο το σοκ που εκείνη τη στιγμή αποφάσισα να κάνω την ταινία. Για να φέρω ξανά στο προσκήνιο ένα θέμα για το οποίο κανείς άλλος πλέον δεν θα μιλούσε: την κλιματική κρίση που έχει εξαφανιστεί από το τραπέζι του δημόσιου διαλόγου, παρόλο που θεωρώ πως είναι το πιο σημαντικό και επείγον θέμα του καιρού μας. Γιατί, αντιλαμβάνεστε, πως εάν αυτή τη στιγμή σπρώχνουμε τα συστήματα της Γης προς αποσταθεροποίηση και αν αυτό συμβεί, τότε οποιοσδήποτε πόλεμος, λοιμός, γενοκτονία, συμφορά συμβεί πάνω στον πλανήτη δεν θα είναι τίποτα μπροστά στην αποσταθεροποίηση των συστημάτων της Γης. Θεωρώ, λοιπόν, πως η κλιματική κρίση είναι το πιο σημαντικό θέμα του καιρού μας και θέλησα να στήσω την ταινία συμβολικά στην Αρκτική, γιατί πιστεύω πως είναι ένα απίστευτο case study και το Νο1 κλιματικό hotspot στον κόσμο: διαθέτει τεράστιες ποσότητες ορυκτών καυσίμων, με τις μεγάλες δυνάμεις να ανταγωνίζονται για το ποιος θα εξορύξει όλο και περισσότερα από αυτά. Έχοντας, λοιπόν, ξεκινήσει αυτή την έρευνα, θέλησα να εστιάσω στο permafrost και εντυπωσιάστηκα. Δεν το περίμενα ότι δημιουργεί όλα αυτά τα παγκόσμια προβλήματα που ανέφερα.
Το ντοκιμαντέρ δείχνει και το εξής παράδοξο: Οι εταιρείες πετρελαίου χρησιμοποιούν συσκευές ψύξης για να κρατήσουν παγωμένο το έδαφος, ώστε να συνεχίσουν τις εξορύξεις που το λιώνουν. Πόσο οξύμωρο είναι αυτό; Αυτό που συμβαίνει δείχνει την αλαζονεία με την οποία ο άνθρωπος αντιμετωπίζει το σπίτι του, τον πλανήτη. Είναι ολοφάνερο ότι το να δουλεύεις σε αποσταθεροποιημένο έδαφος είναι ένας εφιάλτης. Γιατί κανείς δεν θέλει να βουλιάξει ένα εργοστάσιο φυσικού αερίου στην Αρκτική την ώρα που δουλεύει σε αυτό. Θυμάμαι, το 2016 στο Norilsk της Σιβηρίας σημειώθηκε μια τεράστια καταστροφή, καθώς το permafrost κάτω από μια τεράστια δεξαμενή που είχε μέσα εκατοντάδες χιλιάδες τόνους diesel κατέρρευσε και κανείς δεν το είχε πάρει είδηση, με αποτέλεσμα όλο αυτό το πετρέλαιο να εισβάλλει στα ποτάμια και στον Αρκτικό ωκεανό, στη χειρότερη περιβαλλοντολογική καταστροφή που έχει σημειωθεί ποτέ στην Αρκτική. Η Ρωσία κήρυξε την περιοχή σε κατάσταση εκτάκτου ανάγκης, καταλαβαίνετε λοιπόν πόσο σημαντική είναι αυτή η διαδικασία. Σε κάθε περίπτωση, αυτό που κάνουν οι εταιρείες υγρών καυσίμων στην Αρκτική είναι ότι τοποθετούν κάτω από τις εγκαταστάσεις μίλια σωληνώσεων ειδικών συσκευών που τραβούν, για να το πω απλά, τη θερμότητα από το υπέδαφος και τη διοχετεύουν στην ατμόσφαιρα προκειμένου να διατηρήσουν το permafrost τεχνητά παγωμένο και σκληρό, ώστε να αντέχει το βάρος των εγκαταστάσεών τους. Έτσι ώστε να εξακολουθούν ακριβώς την ίδια δραστηριότητα που προκαλεί το λιώσιμό του. Άμα το σκεφτεί κανείς αυτό, είναι... Κάφκα. Είναι ένα παράδοξο που δείχνει την αλαζονεία του ανθρώπου.
Διαβάζουμε πως η παγκόσμια αγορά πετρελαίου εισέρχεται σε μία από τις πιο ασταθείς περιόδους των τελευταίων δεκαετιών, λόγω της κρίσης στη Μέση Ανατολή και το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ. Τι προβλέπετε για το μέλλον; Αυτή τη στιγμή πιστεύω πως γινόμαστε μάρτυρες του τέλους των ορυκτών καυσίμων. Χάρη στο ισχυρό ενεργειακό τους αποτύπωμα, οι πόλεμοι μας δείχνουν πως το μόνο που μπορούν να κάνουν τα ορυκτά καύσιμα -εκτός από το να μας πεθάνουν- είναι να υπερθερμάνουν και να καταστρέψουν τον πλανήτη προκαλώντας συνεχώς εντάσεις. Πιστεύω, λοιπόν, πως πλησιάζουμε στο τέλος των ορυκτών καυσίμων και νομίζω πως όλοι βλέπουν την ανάγκη να ανεξαρτητοποιηθούμε άμεσα από αυτά. Πρέπει η ανθρωπότητα, η οποία βαδίζει ανέμελα στο χείλος της καταστροφής, να τολμήσει να κοιτάξει την αλήθεια κατάματα. Γιατί η αλήθεια είναι πως το σύστημα με το οποίο έχουμε οργανώσει τις κοινωνίες και τις οικονομίες μας είναι αυτό που μας έχει φέρει μέχρι εδώ.
Μιλάτε για τον καπιταλισμό και το αέναο κυνήγι του κέρδους; Ναι, τον καπιταλισμό και το δόγμα του, το σκεπτικό της αέναης ανάπτυξης. Ότι δηλαδή μπορούμε κάθε χρόνο να αναπτυσσόμαστε συνεχώς, χωρίς να υπάρχει κανένα κόστος γι' αυτό. Να λειτουργούμε με τόση αλαζονεία σε έναν πλανήτη με πεπερασμένους πόρους. Μα δεν μπορεί αυτό να συμβεί με απλά μαθηματικά. Οπότε τίθεται το ερώτημα: Θα βάλουμε ται σε μία από τις πιο ασταθείς περιόδους των τελευταίων ένα τέλος, θα το αλλάξουμε αυτό ή θα εξαφανιστούμε; Είναι χρέος μας να παραδώσουμε στα παιδιά μας έναν πλανήτη λιγότερο χάλια από ό,τι τον πήραμε.
Ωστόσο ελάχιστοι είναι εκείνοι που δείχνουν να ανησυχούν. Ναι, ο κόσμος δεν φαίνεται να ασχολείται με το τι θα συμβεί σε μερικά χρόνια, αλλά το 2100 είναι πολύ κοντά. Όσα βλέπουμε αυτή τη στιγμή και όσα κάνουμε από τη βιομηχανική επανάσταση έως σήμερα είναι ανεκδιήγητα. Σε αυτά τα 140 χρόνια έχουμε ανεβάσει τη θερμοκρασία περισσότερο από ό,τι θα συνέβαινε σε 14 εκατομμύρια χρόνια. Μόνο στην Αλάσκα, τα τελευταία 12.000 χρόνια η θερμοκρασία ανέβηκε 9 βαθμούς Κελσίου σύμφωνα με τους επιστήμονες. Το 1/3 αυτής της ανόδου συνέβη από το 1970 και μετά. Κι αυτό είναι μια πολύ καλή απάντηση σε όσους δεν πιστεύουν στην κλιματική κρίση.
Τι θα τους λέγατε αν τους είχατε απέναντί σας; Ότι άθελά τους συντάσσονται με τους πιο πλούσιους και ισχυρούς του πλανήτη. Προφανώς δεν θέλουν να αλλάξει τίποτα αφού, όπως φαντάζεστε, για να αλλάξει το σύστημα χρειάζονται πολύ δραστικά μέτρα. Πρέπει όλοι να δούμε την κοινωνική και οικονομική οργάνωση του κόσμου τελείως διαφορετικά. Πολλές φορές ακούω τους αρνητές της κλιματικής κρίσης να λένε "έλα μωρέ, έτσι κάνει ο πλανήτης και το κλίμα αλλάζει". Ναι, το κλίμα αλλάζει, αλλά το θέμα είναι η ταχύτητα με την οποία συμβαίνει αυτό. Και αυτή την ταχύτητα την έχουμε προκαλέσει εμείς με τη δραστηριότητά μας, την απληστία μας, τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε τη φύση, τους πόρους, το νερό, τα ορυκτά, όλα.
Υπάρχουν λύσεις; Τι προτείνουν οι επιστήμονες; Υπάρχουν δύο σχολές και είναι ένα πολύ ωραίο και σύγχρονο debate αυτό που διεξάγεται στα μεγαλύτερα πανεπιστήμια του κόσμου. Και οι δύο σχολές συμφωνούν πως ο καπιταλισμός με το δόγμα της αέναης ανάπτυξης πάνω στο οποίο βασίζεται, μας έχει φέρει έως εδώ. Αυτό είναι κοινός τόπος. Η μια σχολή σκέψης λέει το εξής: "Επειδή αυτό το σύστημα έχει και τα θετικά του, μπορούμε να το φτιάξουμε, να το διορθώσουμε, ώστε να μπορέσει να γίνει πιο συμβατό με τη φύση, οπότε να στραφούμε πιο γρήγορα στην ”πράσινη” ενέργεια". Το επιχείρημά τους πάνω σε αυτό είναι πως οι εταιρείες που θα είναι πρωτοπόροι σε αυτό το project θα αποκομίσουν τεράστια κέρδη. Οπότε θα υπάρχει και οικονομικό συμφέρον. Από την άλλη, η δεύτερη σχολή λέει: "Ξεχάστε το, πρέπει να ανακαλύψουμε κάτι καινούριο από την αρχή". Κάποιος θα πει πως αυτό είναι ουτοπικό. Εδώ πρέπει να θυμίσουμε κάτι που ξεχνάμε: πως τα συστήματα δεν είναι γραμμένα στην πέτρα. Πριν από τον καπιταλισμό υπήρχε κάτι άλλο και πάει λέγοντας. Ήδη ο καπιταλισμός αλλάζει και, μάλιστα, με πολύ άσχημο και γρήγορο τρόπο. Δεν είναι ο ίδιος με εκείνον των '70s ή των '80s. Αυτή τη στιγμή μιλάμε για ένα άγριο οικοσύστημα και το ζήτημα είναι τι θα συμβεί μετά από αυτόν. Θα περάσουμε σε μια εποχή post capitalism, όπου τα πράγματα θα είναι πιο συμβατά με τη φύση, ή σε μια εποχή τύπου Mad Max; Σε ένα σκηνικό φεουδαρχίας όπου οι δυνατοί θα περιχαρακωθούν για να προστατεύσουν τα συμφέροντά τους, αναδημιουργώντας μια κοινωνία στην οποία θα βασιλεύει ο νόμος του ισχυρού; Αυτή είναι η πρό κληση που θα αντιμετωπίσουμε στο μέλλον. Και πιστεύω πως η κλιματική κρίση θα είναι το κεντρικό πολιτικό πρόταγμα των επόμενων δεκαετιών, όταν θα γλιτώσουμε ή όταν θα συνέρχεται η κοινωνία από τους πολέμους.
Έχετε δηλώσει πως μετά την Αρκτική, η Μεσόγειος είναι το Νο2 κλιματικό hotspot στον πλανήτη. Ναι, ισχύει. Η Μεσόγειος θερμαίνεται στο 20% του παγκόσμιου μέσου όρου. Μάλιστα, είναι το θέμα του επόμενου ντοκιμαντέρ που ολοκληρώνω τώρα, το οποίο είναι γυρισμένο σε επτά χώρες της Μεσογείου, όπου βλέπουμε πώς εκτυλίσσεται το φαινόμενο σε καθεμία από αυτές.
Θα μας αποκαλύψετε λίγα στοιχεία για το νέο σας project; Αυτό που είδαμε ως κοινό χαρακτηριστικό σε όλες τις περιοχές είναι η ταχύτατη ερημοποίηση και το tropication της Μεσογείου, καθώς αλλάζουν τα πάντα, δηλαδή έχουμε παρατεταμένες ξηρασίες. Η αλαζονεία του ανθρώπου είναι κι εδώ έκδηλη. Στον Νότο της Ισπανίας, στη Μάλαγα, που είναι μια εξαιρετικά τουριστική περιοχή της Μεσογείου, υπάρχει ο μεγαλύτερος aριθμός Airbnb ανά κατοικημένο τετραγωνικό χιλιόμετρο σε όλη την ευρωπαϊκή ήπειρο και η πιο μεγάλη συγκέντρωση από πισίνες - 85.000 πισίνες έχει η Μάλαγα, οι οποίες θα μπορούσαν να τροφοδοτήσουν με νερό μια πόλη 80.000 κατοίκων για έναν χρόνο.
Από την άλλη, ο πολύς κόσμος έχει συνεχίσει να δρα με το σκεπτικό "έλα μωρέ δεν πειράζει θα βρέξει, θα βρούμε νερό". Ναι, αλλά αυτή η ιδέα ότι πάντα πρέπει να παράγουμε περισσότερο έχει ένα όριο. Οι επιστήμονες τραβούν τα μαλλιά τους με όσα συμβαίνουν στη Μεσόγειο. Προειδοποιούν πως θα πρέπει να φρενάρουμε την ανεξέλεγκτη ανάπτυξη, ανάλογα με τα διαθέσιμα αποθέματα πόρων. Αυτό είναι πολύ λογικό να το σκεφτεί κάποιος, αλλά καθόλου λογικό για τους ανθρώπους που το μόνο που τους νοιάζει είναι το κέρδος. Μην πάμε μακριά. Το ίδιο συμβαίνει και στην Ελλάδα, που ζει τεράστιες πυρκαγιές κάθε χρόνο. Πριν από τρία χρόνια δεν βιώσαμε τον Daniel; Όλα αυτά είναι οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Και τώρα βάζουμε μπροστά να εξορύξουμε υδρογονάνθρακες, στη λήξη τους.
Τι σημαίνει αυτό; Την ώρα που όλη η Ευρώπη θέλει να απαλλαγεί από αυτούς, στη Μεσόγειο -με εξαιρέσεις τη Γαλλία και την Ισπανία- όλες οι υπόλοιπες χώρες προσπαθούν να αναπτύξουν νέα projects, να εξορύξουν περισ σότερο φυσικό αέριο και πετρέλαιο. Η Ελλάδα υπέγραψε να δοθούν άδειες στο Ιόνιο και μάλιστα σε περιοχές που βρίσκονται μέσα ή δίπλα στην ελληνική τάφρο, δηλαδή σε μία από τις πιο σεισμογενείς περιοχές του πλανήτη που περιλαμβάνει τα πιο βαθιά σημεία της Μεσογείου, με χαράδρες και αβύσσους που φτάνουν τα 5.000 μέτρα βάθος. Εκεί ψάχνουμε για φυσικό αέριο και πετρέλαιο. Αντί τα λαμπρότερα μυαλά του κόσμου να βρουν λύσεις, εξετάζουν πώς θα μπορέσουν να εξορύξουν ορυκτά καύσιμα σε πάνω από 3.000 μέτρα βάθος. Κι αυτό επειδή η ανθρωπότητα δεν έχει συνειδητοποιήσει ακόμα πως ζούμε κάτω από προθεσμία. Πως έχουμε deadline. Όχι μόνο δεν το έχουμε συνειδητοποιήσει, αλλά δεν βάζουμε καν το θέμα της κλιματικής κρίσης στον δημόσιο διάλογο.
Τι προσδοκίες έχετε από τη νέα ταινία; Να διακριθεί όπως Η Ύβρις της Ανθρωπότητας, η οποία απέσπασε τον ειδικό έπαινο της επιτροπής (Special Commendation) στα βραβεία Europa 2025 στην κατηγορία ντοκιμαντέρ; Αναμένεται να κυκλοφορήσει τον καινούριο χρόνο. Κάθε ταινία, όταν την ολοκληρώνουμε αρχίζει το ταξίδι της στα φεστιβάλ. Τώρα, αν αυτή η νέα προσπάθεια κερδίσει κάποια διάκριση, είναι άλλο ζήτημα. Η δική μας ευχαρίστηση είναι το γεγονός πως καταφέραμε να κάνουμε το φιλμ. Πως αυτή η δουλειά, στην οποία επενδύσαμε χρόνο, χρήμα και ενέργεια, θα ωφελήσει το κοινωνικό σύνολο. Θα δώσει τροφή για σκέψη στους συνανθρώπους μας ώστε να μπορούν να ερμηνεύσουν τα πράγματα, να μάθουν κάτι καινούριο.
Προσωπικά είστε αισιόδοξος για το μέλλον; Εμείς οι άνθρωποι είμαστε φύσει αισιόδοξοι. Και πρέπει να δρούμε, να αντιδρούμε. Είναι χειρότερο να σταυρώσουμε τα χέρια και να κοιτάζουμε το ταβάνι. Δεν θα κερδίσουμε απολύτως τίποτα. Από εμάς τους πολίτες ξεκινούν και τελειώνουν όλα. Εμείς αναδεικνύουμε τους ηγέτες, τους πολιτικούς που μας κυβερνούν. Δεν έπεσαν από τον Άρη. Εμείς τους εκλέγουμε, γι' αυτό, όπως είπα και προηγουμένως, πιστεύω πως η κλιματική κρίση θα είναι το κεντρικό πολιτικό πρόταγμα των επόμενων δεκαετιών. Επομένως, αυτό που μπορούμε να κάνουμε είναι να είμαστε πολύ καλά ενημερωμένοι ώστε να φροντίσουμε τα πράγματα. Και όταν κληθούμε να πάρουμε αποφάσεις, να στείλουμε τους κατάλληλους ανθρώπους στην κυβέρνηση και στο Ευρωκοινοβούλιο.
