Όταν ο διάσημος σήμερα συγγραφέας Gabor Maté δούλευε σαν γιατρός στο Νοσοκομείο του Βανκούβερ έφτανε πάντα αργοπορημένος. Συνήθως άρχιζε να ετοιμάζεται ένα τέταρτο πριν την ώρα που έπρεπε να βρίσκεται στο νοσοκομείο, το οποίο απείχε μισή ώρα από το σπίτι του, έχοντας επιπλέον να εντοπίσει τα κλειδιά του (που άφηνε σε διαφορετικό μέρος κάθε φορά) και να αφαιρέσει τον πάγο που κάλυπτε καθημερινά το παρμπρίζ του αυτοκινήτου του. Πιο πρόσφατα, ξεκινώντας για μια περιοδεία ομιλιών του στην Ευρώπη, ξέχασε το απαραίτητο για τη δουλειά laptop του σε μια πτήση της Swiss Air, ενώ πολύ πίσω στο χρόνο, την εποχή των σπουδών του, πέρασε μια ολόκληρη νύχτα μελετώντας άλλο μάθημα από αυτό που είχε να δώσει το επόμενο πρωί. O Maté δεν ήταν και δεν είναι απλώς αφηρημένος. Κάτι άλλο συμβαίνει στον άνθρωπο που τελικά θα γίνονταν ένας από τους πιο γνωστούς συγγραφείς και περιζήτητους ομιλητές σε ολόκληρο τον κόσμο.
Η ΑΟΡΑΤΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ
Τόσο ο ίδιος ο Gabor Maté όσο και τα τρία του παιδιά πάσχουν από Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ). Αυτό μεταξύ άλλων αποκαλύπτει στο διεθνές best-seller βιβλίο του Μυαλό σε Διάσπαση: Οι αιτίες και η θεραπεία της ΔΕΠΥ (εκδ. Key Books) που κυκλοφόρησε πρόσφατα στα ελληνικά. Ένα βιβλίο που ταξιδεύει τον αναγνώστη στις δύσκολες διαδρομές που έχουν να διανύσουν οι ενήλικοι αλλά και τα παιδιά με ΔΕΠΥ καθώς και οι γονείς τους.
Το βιβλίο περιλαμβάνει ενδιαφέρουσες ιστορίες και περιστατικά από τη ζωή του ίδιου του συγγραφέα (τα δύσκολα παιδικά του χρόνια, τα εμπόδια στις σπουδές του, τα προβλήματα στο γάμο του), από το μεγάλωμα των τριών παιδιών του που είχαν την ίδια διαταραχή αλλά και από την εμπειρία του ως γιατρός ενηλίκων και παιδιών με ΔΕΠΥ για δεκαετίες.
"Τι ωραία που θα ήταν αν μπορούσα να κάνω ένα διάλειμμα από τον εαυτό μου έστω και για λίγο" είχε πει χαρακτηριστικά μια γυναίκα που επισκέφθηκε το ιατρείο του περιγράφοντας την κατάσταση που βιώνουν τα άτομα με ΔΕΠΥ, με το μυαλό τους να τρέχει συνεχώς από το ένα πράγμα στο άλλο χωρίς να μπορούν να το ελέγξουν. Το σημείωμα που του έστειλε ένας σαραντάχρονος άνδρας με ΔΕΠΥ γράφει: "Όταν πάω να κάνω κάτι, δεν μπορώ να το τελειώσω. Μετά αρχίζω να κάνω κάτι άλλο. Τις περισσότερες φορές περιμένω μέχρι την τελευταία στιγμή να κάνω πράγματα. (…) Πιέζομαι. Σαν να χάνεται το μυαλό μου ή να ονειροπολώ. Πάντα βάζω αλλού τα πράγματά μου ή τα χάνω".
Το νέο που φέρνει το βιβλίο του Gabor Maté στην ήδη πλούσια βιβλιογραφία για το θέμα είναι μια διαφορετική και ριζοσπαστική προσέγγιση. Σύμφωνα με αυτή, η ΔΕΠΥ δεν είναι ασθένεια αλλά μία δυσλειτουργία που προκαλείται από την ελλιπή ανάπτυξη συγκεκριμένων κέντρων του εγκεφάλου καθώς το άτομο μεγαλώνει. Επιπλέον, αντίθετα με ό,τι υποστηρίζει μια μεγάλη μερίδα ειδικών, η ελλιπής αυτή ανάπτυξη δεν οφείλεται αποκλειστικά σε γενετικούς παράγοντες αλλά σε έναν συνδυασμό κληρονομικότητας και περιβάλλοντος. Στη θεωρία που αναπτύσσει στο βιβλίο του, η βιολογία και το περιβάλλον είναι άρρηκτα συνδεδεμένα. Για τον Maté "για να κατανοήσουμε πλήρως την περίπλοκη ψυχολογική, συμπεριφορική, συναισθηματική και βιολογική δυναμική της ΔΕΠΥ, πρέπει να διερευνήσουμε τον τρόπο με τον οποίο αλληλεπιδρά και επηρεάζεται ο ανθρώπινος εγκέφαλος στο πλαίσιο της οικογένειας και της κοινωνίας".
ΣΤΟ ΜΥΑΛΟ ΤΗΣ ΔΕΠΥ
Οι βασικές δυσλειτουργίες της ΔΕΠΥ (η αδυναμία συγκέντρωσης, η υπερκινητικότητα και ο ανεπαρκής έλεγχος της παρόρμησης) οφείλονται στην ελλιπή ανάπτυξη του δεξιού προμετωπιαίου φλοιού που παρατηρείται στα άτομα που την έχουν. Πρόκειται για το σημείο του εγκεφάλου που είναι υπεύθυνο για την αυτορρύθμιση, την ικανότητα δηλαδή κάποιου να εστιάσει την προσοχή του εκεί που επιλέγει, να ελέγχει τις παρορμήσεις του αλλά και όσα κάνει το σώμα του.
Τι εμπόδισε όμως αυτή την ανάπτυξη; Και ποιες είναι οι κατάλληλες συνθήκες που την ευνοούν; Αυτό είναι που θα πρέπει να μας απασχολεί, υποστηρίζει ο Maté. Όπως σημειώνει, η τάση των γιατρών στις ΗΠΑ και αλλού να συνταγογραφούν φάρμακα για την αντιμετώπιση της ΔΕΠY είναι μόνο μια μερική λύση στα προβλήματα που προκαλεί. "Μπορεί να μην είμαστε σε θέση να συνταγογραφήσουμε τη σωστή θεραπεία, αλλά μπορούμε να δημιουργήσουμε το περιβάλλον που θα την ευνοήσει", σημειώνει.
Οι αυστηρά γενετικές εξηγήσεις για τη ΔΕΠΥ, τις οποίες ο Maté προσπαθεί να ανατρέψει, φαίνεται να είναι βολικές. Όπως αναφέρει "είναι εύληπτες, κοινωνικά συντηρητικές και ψυχολογικά καθησυχαστικές". Δεν αναγκάζουν τους ανθρώπους να αναρωτηθούν για το πώς η κοινωνία στην οποία ζούμε και η τοξική κουλτούρα που έχουμε καλλιεργήσει βλάπτουν την υγεία, σωματική και ψυχική. Πολύ βολικά επίσης υποστηρίζει ότι οι γενετικές εξηγήσεις δεν εξετάζουν το πώς οι εντάσεις μέσα σε μια οικογένεια που παλεύει για την οικονομική επιβίωση ή αντιμετωπίζει στρεσογόνες καταστάσεις μπορούν να επηρεάσουν το άτομο, τη φυσιολογία του και την συναισθηματική του κατάσταση. Αυτό δηλαδή που για τον Maté είναι η ρίζα του προβλήματος.
Έρευνες τις τελευταίες δεκαετίες έχουν δείξει τον αρνητικό αντίκτυπο που έχει το οικογενειακό και κοινωνικό στρες στον εγκέφαλο, στη χρονική διάρκεια συγκέντρωσης και στη συναισθηματική αυτορρύθμιση των παιδιών, ειδικά των γενετικά ευαίσθητων παιδιών. Με τον όρο "γενετικά ευαίσθητα παιδιά" ο Maté εννοεί τα παιδιά που γεννιούνται με ένα ευαίσθητο νευρικό σύστημα που τα κάνει από το να νιώθουν πιο έντονα τον σωματικό πόνο μέχρι να απορροφούν ευκολότερα τα ερεθίσματα και τις εντάσεις στο περιβάλλον τους.
Ο ΠΡΩΤΟΣ ΚΑΙ Ο ΠΙΟ ΒΑΘΥΣ ΔΕΣΜΟΣ
Μελέτες και στοιχεία που διατρέχουν το βιβλίο συνηγορούν στο ότι το περιβάλλον επηρεάζει τον εγκέφαλο πολύ περισσότερο απ’ όσο πιστεύαμε παλαιότερα. Η ανάπτυξη των περιοχών του εγκεφάλου που είναι υπεύθυνες για την προσοχή και την αυτορρύθμιση (λειτουργίες στις οποίες υστερούν τα άτομα με ΔΕΠΥ) εξαρτώνται κυρίως από τη συναισθηματική αλληλεπίδραση του βρέφους με το πρόσωπο που αποκαλούμε μητρική φιγούρα ή αλλιώς τον βασικό φροντιστή/στριά του.
Το δεξί ημισφαίριο του εγκεφάλου του/της φροντιστή/στριας προγραμματίζει το δεξί ημισφαίριο του βρέφους, η ελλιπής ανάπτυξη του οποίου χαρακτηρίζει τα άτομα που εμφανίζουν ΔΕΠΥ. Αυτός ο προγραμματισμός γίνεται μέσω της αλληλεπίδρασης με το βλέμμα, τον τόνο της φωνής και τη γλώσσα του σώματος. Πόσες φορές οι γονείς είναι μαζί με το παιδί τους χωρίς να είναι παρόντες, με το μυαλό τους να "τρέχει" στις υποχρεώσεις της μέρας; Ο ίδιος ο Maté θυμάται πως, όταν τα παιδιά του ήταν μικρά και τους διάβαζε παραμύθια, του ήταν αδύνατον να απαντήσει αν του έκαναν οποιαδήποτε ερώτηση σχετική με την ιστορία, αφού διάβαζε μηχανικά, με το μυαλό του να τρέχει από τη μια σκέψη στην άλλη.
Το άγχος στην οικογένεια είναι ένας ακόμη παράγοντας που ευθύνεται για τη ΔΕΠΥ σύμφωνα με τον Maté. Σε όλες τις περιπτώσεις οικογενειών με παιδιά με ΔΕΠΥ που ανέλαβε υπήρχε κάποιο ιστορικό άγχους. Ένα άγχος που συχνά δεν γινόταν αντιληπτό σαν τέτοιο από γονείς που θεωρούσαν πως μόνο μια οικονομική καταστροφή, μια σοβαρή ασθένεια ή ένας θάνατος στην οικογένεια θα μπορούσε να χαρακτηριστεί σαν πηγή άγχους. Οι φρενήρεις ρυθμοί της ζωής, οι εντάσεις και τα νεύρα μέσα στο σπίτι τούς φαίνονταν κάτι φυσιολογικό.
ΟΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ ΣΕ ΔΙΑΣΠΑΣΗ ΕΥΘΥΝΩΝ ΚΑΙ ΦΡΟΝΤΙΔΑΣ
"Η μεγαλύτερη συχνότητα εμφάνισης της ΔΕΠΥ στη Βόρεια Αμερική έχει τις ρίζες της στη σταδιακή φθορά της οικογένειας από οικονομικές και κοινωνικές πιέσεις κατά τις τελευταίες δεκαετίες", υποστηρίζει ο Maté στο βιβλίο του. Και συνεχίζει: "Η διάβρωση της κοινότητας, η διάσπαση της διευρυμένης οικογένειας, οι πιέσεις στις σχέσεις των παντρεμένων ζευγαριών και η αυξανόμενη ανασφάλεια ακόμη και σε συνθήκες πλούτου δημιουργούν ένα περιβάλλον μέσα στο οποίο είναι δύσκολο κάποιος να μεγαλώσει παιδιά με ηρεμία και να χτίσει δεσμούς μαζί τους".
Η παρουσία ενός βασικού φροντιστή στην ανατροφή του παιδιού τα πρώτα χρόνια της ζωής του είναι πολύ σημαντική για την ανάπτυξή του και η βοήθεια από συγγενείς ή δομές φροντίδας δεν μπορούν να την υποκαταστήσουν. Αυτό έρχεται σε απόλυτη σύγκρουση με μια πραγματικότητα στην οποία και οι δύο γονείς εργάζονται.
Ο Maté ξεκαθαρίζει πως είναι πολύ σημαντικό να μην είναι η μητέρα αυτή που θα επωμιστεί αποκλειστικά τη φροντίδα του παιδιού. "Ο φεμινισμός δεν έχει άδικο που απαιτεί το μοίρασμα των ευθυνών της ανατροφής των παιδιών. Η άνιση μοιρασιά του συναισθηματικού φόρτου στο μεγάλωμα των παιδιών είναι μία από τις βασικές αιτίες της κατάθλιψης στις γυναίκες και επομένως μια σημαντική αρνητική επιρροή για τον αναπτυσσόμενο εγκέφαλο του μικρού παιδιού". Επιπλέον αυτό δημιουργεί εντάσεις στις σχέσεις του ζευγαριού δημιουργώντας ακόμη μεγαλύτερα προβλήματα και δυσλειτουργίες στην υγιή ανάπτυξη των παιδιών. Για τον Maté, αυτό που οφείλουν οι κοινωνίες είναι να αναγνωρίσουν τη σημασία της φροντίδας των παιδιών στα πρώτα χρόνια της ζωής τους και να στηρίξουν κοινωνικά και οικονομικά τις οικογένειες.
Οι δύο χρυσοί κανόνες διαπαιδαγώγησης που προτείνει ο Maté στους γονείς παιδιών με ΔΕΠΥ είναι η άνευ όρων αποδοχή και το χτίσιμο μιας σχέσης εμπιστοσύνης. Αντί να πιέζουν το παιδί για βραχυπρόθεσμους στόχους όπως το να είναι στην ώρα του στο σχολείο ή να τακτοποιήσει το δωμάτιό του, τους συμβουλεύει να επιλέξουν το δρόμο της κατανόησης και της χαλάρωσης των κανόνων που οδηγεί στον μακροπρόθεσμο στόχο της δημιουργίας μιας σταθερής σχέσης εμπιστοσύνης.
Όπως έχουν δείξει και σχετικές έρευνες, το να γνωρίζει το παιδί ότι η αγάπη των γονιών είναι δεδομένη αλλά και η χαλάρωση των αυστηρών κανόνων μέσα στην οικογένεια έχουν φέρει εντυπωσιακά αποτελέσματα στην υποχώρηση των συμπτωμάτων της ΔΕΠΥ σε παιδιά και εφήβους. Μόνο έτσι οι τελευταίοι αναπτύσσονται και εξελίσσονται σε αυτορυθμιζόμενους ενήλικες με κίνητρο και δεν βασανίζονται από τη χαμηλή αυτοεκτίμηση, την αυστηρή αυτοκριτική και την αδυναμία αποδοχής του εαυτού που εμφανίζουν οι ενήλικες με ΔΕΠΥ.
Ο ίδιος γράφει χαρακτηριστικά στο βιβλίο του: "Αυτοί οι άντρες και αυτές οι γυναίκες που διανύουν τη δεκαετία των 30, των 40 και των 50 δεν έχουν καταφέρει ποτέ να κρατήσουν μια δουλειά ή ένα επάγγελμα για καιρό και δυσκολεύονται να συνάψουν ουσιαστικές σχέσεις. Μερικοί δεν έχουν ποτέ καταφέρει να διαβάσουν ένα βιβλίο ολόκληρο, κάποιοι δεν έχουν καταφέρει να καθίσουν και να δουν μια ταινία ολόκληρη. Από τη νωθρότητα και τη μελαγχολία περνούν ξαφνικά στην αναστάτωση και τον εκνευρισμό. Η αυτοεκτίμησή τους βρίσκεται στον πάτο".
ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΛΛΕΙΨΗ ΔΕΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΑΥΤΟΑΠΟΔΟΧΗ
Στην ερώτηση αν μπορεί ένας ενήλικος ή ένα παιδί να αντιμετωπίσει τη διαταραχή ελλειμματικής προσοχής, ο Maté απαντά κατηγορηματικά πως ναι. Η βεβαιότητά του στηρίζεται σε πλήθος ερευνών που αποδεικνύουν ότι θετικές εμπειρίες από το περιβάλλον μπορούν να επηρεάσουν σε μεγάλο βαθμό τα κυκλώματα του εγκεφάλου ακόμη και σε μεγαλύτερη ηλικία.
Μελέτες έδειξαν ότι μπορούν να αναστρέψουν τις αρνητικές συνέπειες της έλλειψης δεσμού με τον γονέα που μπορεί να έχει βιώσει το άτομο ως βρέφος ή ως παιδί. Αλλαγές στη συμπεριφορά των γονέων μπορεί να συμβάλλουν στην ανάπτυξη του παιδιού και να εξομαλύνουν δυσλειτουργικές ή αντιδραστικές συμπεριφορές. Αλλαγές στη συμπεριφορά του ενηλίκου, που καλείται να γίνει ο γονέας του εαυτού του, αλλά και η βοήθεια ενός ψυχοθεραπευτή μπορούν να έχουν θετική επίδραση και να αντιμετωπίσουν τις δυσλειτουργίες της ΔΕΠΥ στους ενήλικες.
Στα επιστημονικά ευρήματα ο Maté έρχεται να προσθέσει και την προσωπική του εμπειρία. "Έχοντας γράψει πέντε βιβλία που εκδόθηκαν διεθνώς, μπορώ πλέον να πω ότι είμαι πιο ικανός να ολοκληρώνω δουλειές, να πετυχαίνω τους στόχους μου και πάνω απ’ όλα να αποδέχομαι τον εαυτό μου χωρίς να ντρέπομαι και χωρίς να τον κατηγορώ ασταμάτητα".
Διαβάζοντας τα συναισθήματα και τις δυσλειτουργίες που περιγράφονται στο βιβλίο, κάθε άνθρωπος με ΔΕΠΥ αλλά και χωρίς μπορεί να αναγνωρίσει σε κάποια από αυτά τον εαυτό του. Αυτό είναι ένα ακόμη πλεονέκτημα του βιβλίου: ότι κάνει ακόμη και τον αναγνώστη που δεν έχει ΔΕΠΥ να ανακαλύψει σε αυτό πράγματα για τον εαυτό του. Το πώς αναπτύχθηκε ο εγκέφαλός του, το πώς οι εμπειρίες των παιδικών χρόνων τον διαμόρφωσαν, το πώς να χτίσει στέρεες σχέσεις με τα παιδιά του αν είναι γονιός, το πώς να αντιμετωπίζει με επιείκεια και κατανόηση τους μαθητές του αν είναι εκπαιδευτικός αλλά και το πιο σημαντικό: ότι με την κατάλληλη καθοδήγηση μπορεί να γίνει ο γονιός του εαυτού του, να αποδεχτεί το ποιος είναι και να ζήσει με νόημα τη ζωή του.
Άλλωστε, όπως έχουν παρατηρήσει οι ψυχίατροι Eduard Hallowell και John Ratey, πρωτοπόροι στη μελέτη της ΔΕΠΥ, ζούμε σε μια ΔΕΠΥογόνα κοινωνία που έχει την τάση να δημιουργεί σε όλους μας συμπτώματα ψευδο-ΔΕΠΥ. Γρήγοροι ρυθμοί. Σλόγκαν. Ζάπινγκ. Scrolling. ΑI που μας δίνει απάντηση τριών αράδων σε ό,τι ρωτήσουμε. Όλα γύρω μας προάγουν το μικρό εύρος προσοχής. Με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, η ΔΕΠΥ μάς αφορά όλους.
Η ΔΕΠΥ ΣΕ ΑΡΙΘΜΟΥΣ
Παγκοσμίως, περίπου 366 εκατομμύρια ενήλικες πάσχουν από ΔΕΠΥ, σύμφωνα με άρθρο που δημοσιεύτηκε το 2021 στο Journal of Global Health.
Στις ΗΠΑ, το 2022, περίπου 7 εκατομμύρια παιδιά είχαν διαγνωστεί με ΔΕΠΥ. Σε σχέση με το 2016, αυτό σημαίνει περίπου 1 εκατομμύριο περισσότερα παιδιά με διάγνωση μέσα σε λίγα χρόνια, βάσει του Κέντρου Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων των Ηνωμένων Πολιτειών.
Σε διεθνές επίπεδο, η επικράτηση στα παιδιά παραμένει γύρω στο 7-8% κατά μέσο όρο, ενώ στους ενήλικες περίπου 2-5%, σύμφωνα με επιστημονικό άρθρο του 2024 της επίκουρης καθηγήτριας του ΕΚΠΑ Βάσιας Λέκκα στο The Greek Review of Social Research.
Αν και τις τελευταίες δεκαετίες παρατηρήθηκε αυξητική τάση στη διάγνωση παιδιών και εφήβων με ΔΕΠΥ, από το 2020 έως το 2024 δεν παρατηρήθηκε σημαντική αύξηση στις νέες διαγνώσεις. Αυτό προέκυψε από ανάλυση σε 40 μελέτες σχετικά με τη ΔΕΠΥ από το 2020 και μετά, που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Journal of Affective Disorders.
ΠΩΣ ΝΑ ΓΙΝΕΙΣ Ο ΓΟΝΕΑΣ ΤΟΥ ΕΑΥΤΟΥ ΣΟΥ (Ή ΑΛΛΙΩΣ ΠΩΣ ΝΑ ΣΕ ΦΡΟΝΤΙΣΕΙΣ ΟΤΑΝ ΕΙΣΑΙ ΕΝΗΛΙΚΟΣ ΜΕ ΔΕΠΥ)
Ο προσωπικός χώρος: Σε βοηθά να οργανώσεις το μυαλό σου. Όταν αμελείς να φροντίσεις τον χώρο σου, αμελείς και τον εαυτό σου.
Ο ύπνος: Είναι απαραίτητος για να μπορέσει ο εγκέφαλος να αναγεννήσει το ευαίσθητο νευρικό σύστημα της εγρήγορσης και της προσοχής.
Σωματική άσκηση: Απελευθερώνει ουσίες στον εγκέφαλο που είναι σημαντικές για τη σταθερότητα στη διάθεση, την εσωτερική παρακίνηση και την προσοχή.
Εκτός προγράμματος υποχρεώσεις: Μην υπερφορτώνεις τον εαυτό σου με δουλειές και υποχρεώσεις. Ελευθέρωσε χώρο στο μυαλό σου για να αναπτυχθεί. Ίσως χρειαστεί να μειώσεις τις δραστηριότητές σου.
Φύση: H ενότητα, η αρμονία και η γαλήνη της φύσης ξεκουράζουν και ανακουφίζουν ένα μυαλό με ΔΕΠΥ.
Αναψυχή: Βάλε στο πρόγραμμά σου δραστηριότητες που αναζωογονούν το πνεύμα και το σώμα σου.
Δημιουργική έκφραση: Ακολούθησε την επιθυμία σου να εκφραστείς καλλιτεχνικά. Ακολούθησε το ένστικτό σου ή έλα ξανά σε επαφή με κάτι που είχες εγκαταλείψει στο παρελθόν.
