Απολαμβάνετε το καλοκαίρι ή οι πρόβες μονοπωλούν την καθημερινότητά σας; Απολαμβάνω το καλοκαίρι στον βαθμό που μπορώ. Κυρίως, όμως, απολαμβάνω τις συνθήκες αυτής της δουλειάς. Αυτή η παράσταση έχει εξασφαλίσει κάτι που δεν είναι καθόλου δεδομένο: ένα περιβάλλον αγάπης, συνεργασίας και ουσιαστικής συνύπαρξης. Οι Τρωάδες πραγματώνουν τη συμπερίληψη. Είναι ένας όρος που τον χρησιμοποιούμε διαρκώς, αλλά σπάνια τον βλέπουμε να γίνεται πράξη. Εδώ συμβαίνει. Άνθρωποι με αναπηρία, ερασιτέχνες και επαγγελματίες ηθοποιοί συνυπάρχουν επί σκηνής, δημιουργώντας ένα σύνολο πραγματικά μοναδικό. Είναι μια πρωτόγνωρη εμπειρία τόσο για εμάς τους συντελεστές όσο και για τους θεατές. Οι άνθρωποι με αναπηρία δεν βρίσκονται στην παράσταση για να υπηρετήσουν μια ιδέα ή έναν συμβολισμό. Έχουν ουσιαστική παρουσία και καθοριστικό ρόλο μέσα σε αυτήν, κάτι που δυστυχώς δεν έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε. Αντιμετωπίζουμε τη συμπερίληψη σαν μια ευχή. Ευχόμαστε να υπάρξει, αλλά στην πράξη ο καθένας μας κάνει ελάχιστα ή και τίποτα. Εδώ, όμως, η σκηνοθέτριά μας Ελένη Ευθυμίου, το Εθνικό Θέατρο, η ομάδα Εν Δυνάμει και η παράστασή μας το κάνουν πραγματικότητα. Και αυτό είναι σπουδαίο.
Διαβάστε Επίσης
Τι μας κρατά ακόμη μακριά από την πραγματική συμπερίληψη; Είναι πολλοί οι λόγοι. Θα μπορούσε να γραφτεί ολόκληρο βιβλίο γι’ αυτό. Αν έπρεπε να συνοψίσω τη σκέψη μου, θα έλεγα ότι δεν είμαστε διατεθειμένοι να ξεβολευτούμε. Ως άτομα, ως κοινωνία, ως οικογένειες, ως εργασιακές μονάδες, ως πολίτες. Δεν θέλουμε να θυσιάσουμε τίποτα από όσα θεωρούμε δεδομένα ή νιώθουμε ότι μας ανήκουν. Υπάρχει επίσης μια βαθιά αδράνεια απέναντι στην αλλαγή. Στην πραγματικότητα είμαστε πολύ πιο ατομιστές απ’ όσο πιστεύουμε. Δεν το λέω για να κάνω μια έξυπνη διαπίστωση. Το βλέπω καθημερινά. Όλοι βρίσκουμε επιχειρήματα: "έχω το παιδί μου", "έχω την οικογένειά μου", "έχω τις υποχρεώσεις μου". Και τελικά δεν κοιτάμε ποτέ λίγο παραδίπλα. Απέχουμε πολύ από την αντίληψη ότι το συλλογικό καλό είναι και προσωπικό καλό. Το βλέπω μέσα στην ίδια την παράσταση. Η παρουσία των ανθρώπων με αναπηρία εμπλουτίζει πραγματικά το σύνολο. Ξέρω ήδη ότι όταν βρεθώ εκτός αυτού του θιάσου θα αναρωτηθώ πώς γίνεται να λείπουν αυτοί οι άνθρωποι. Είναι όπως όταν ταξιδεύουμε στο εξωτερικό και βλέπουμε ανθρώπους με αμαξίδια παντού, ενώ στην Ελλάδα σχεδόν ποτέ. Όχι επειδή δεν υπάρχουν, αλλά επειδή οι πόλεις μας δεν τους επιτρέπουν να κυκλοφορήσουν.
Υπάρχει μια συγκλονιστική σκηνή στην παράσταση: μετά τον πόλεμο γίνεται η διαλογή των γυναικών και την ηρωίδα που υποδύεται η Ειρήνη Κουρούβανη, επειδή βρίσκεται σε αμαξίδιο, δεν την επιλέγει κανείς. Και εκείνη ρωτάει: "Εγώ; Εγώ πού θα πάω;". Παντού υπάρχουν άνθρωποι με αναπηρία, παιδιά, άμαχοι, ηλικιωμένοι. Κι όμως, σπάνια τους σκεφτόμαστε. Μόλις όμως μετακινηθείς έστω και λίγο από τη δική σου οπτική, είναι δύσκολο να επιστρέψεις στην προηγούμενη αδιαφορία. Και βέβαια η Ελλάδα παραμένει πολύ πίσω στις υποδομές. Τα περισσότερα ιστορικά θέατρα της Αθήνας δεν είναι καν καθολικά προσβάσιμα. Από εκεί και πέρα τι άλλο να συζητήσουμε; Σε αυτή την παράσταση δεν κάνουμε κοινωνική υπηρεσία. Η θεατρική ομάδα Εν Δυνάμει παράγει καλλιτεχνικό έργο και αποτελεί οργανικό μέρος του συνόλου. Είναι κρίμα που χρειάζεται ακόμη να το επισημαίνουμε.
Εσείς υποδύεστε την Ελένη. Τι διαφορετικό έχει η δική σας προσέγγιση; Της συμβαίνει μια τεράστια δραματουργική μετατόπιση. Ο δικός μου ρόλος είναι ίσως εκείνος που έχει μετακινηθεί περισσότερο σε σχέση με τη συνήθη ανάγνωση του έργου και τη γραφή του Ευριπίδη. Εκεί βρίσκεται η μεγαλύτερη δραματουργική τομή της παράστασης. Η Ελένη δεν παρουσιάζεται ως η ανέγγιχτη, πανέμορφη γυναίκα που προκάλεσε τη συμφορά και τον πόλεμο. Είναι ένα ακόμη γρανάζι στη διαχρονική μηχανή του πολέμου, η οποία ισοπεδώνει τα πάντα και τους πάντες. Δεν είναι η ιστορία μιας γυναίκας που ευθύνεται για έναν πόλεμο. Είναι η ιστορία ενός ανθρώπου που συνθλίβεται από αυτόν.
Το αφήγημα τη θέλει βέβαια με έναν σωρό ευθύνες. Οι πόλεμοι δεν γίνονται για παρεξηγήσεις ούτε εξαιτίας ενός προσώπου. Πίσω από κάθε πόλεμο υπάρχουν καλά σχεδιασμένες επεκτατικές επιδιώξεις, οικονομικά συμφέροντα και φιλοδοξίες εξουσίας. Με αυτή την έννοια, η Ελένη αποφορτίζεται από το διαχρονικό βάρος που της έχει αποδοθεί. Από την άλλη, δεν αγιοποιείται. Παραμένει ένας άνθρωπος που έκανε τις επιλογές του. Η παράσταση, όμως, την απομακρύνει από τη μυθική και ηθικολογική διάσταση και τη φέρνει πιο κοντά στην ανθρώπινη φύση της, με όλες τις αντιφάσεις, τα θετικά και τα αρνητικά της.
Υπάρχει σήμερα χώρος για την αφήγηση που δικαιολογεί τη βία; Βέβαια. Πάντα υπάρχουν κάποιοι που θέλουν να μας πείσουν ότι ένας πόλεμος σήμερα μπορεί να γίνει για το καλό κάποιων ανθρώπων. Ότι, για παράδειγμα, μια χώρα εισβάλλει για να "απελευθερώσει" τις γυναίκες μιας άλλης. Την ίδια στιγμή, όμως, γνωρίζουμε πως κάθε πόλεμος αποσταθεροποιεί μια κοινωνία και τους οδηγεί όλους σε χειρότερη θέση. Καταπατώνται τα ανθρώπινα δικαιώματα, σκοτώνονται παιδιά, βομβαρδίζονται νοσοκομεία. Κι όμως, εξακολουθούμε να ακούμε αυτού του είδους τις αφηγήσεις και υπάρχουν άνθρωποι που τις πιστεύουν κιόλας. Όμως, από την αρχαία τραγωδία μέχρι σήμερα, αυτό που γεννά τον πόλεμο είναι η εξουσία. Τα κράτη εμπορεύονται πλουτοπαραγωγικές πηγές και αντιμετωπίζουν τις ανθρώπινες ζωές σαν αριθμούς. Σήμερα, μάλιστα, οι πόλεμοι διεξάγονται από απόσταση. Οι άνθρωποι μετατρέπονται σε στατιστικές. Δεν υπάρχει ούτε η άμεση επαφή με τον πόνο. Και όλα αυτά συμβαίνουν συνειδητά, προκειμένου να διατηρηθούν η εξουσία και ο έλεγχος.
Άρα η εξουσία είναι τελικά ο βασικός πρωταγωνιστής. Σίγουρα. Το βλέπουμε ακόμη και στις προτεραιότητες των κρατών. Ο πολιτισμός και η παιδεία παραγκωνίζονται μπροστά στην πολεμική και αμυντική ανάπτυξη μιας χώρας. Το πιο τρομακτικό, βέβαια, είναι πόσο εύκολα συνηθίζουμε τη φρίκη. Ζήσαμε μια γενοκτονία σχεδόν σε πραγματικό χρόνο, μέσα από τις οθόνες των κινητών μας, ανάμεσα σε συνταγές, διαφημίσεις και άλλο περιεχόμενο. Κι όμως, συνεχίσαμε να κάνουμε scroll. Δεν ξέρω τι θα μπορούσε πραγματικά να μας ξυπνήσει από αυτή την υπνηλία.
Εσάς προσωπικά τι σας ταράζει περισσότερο σήμερα; Κάθε μέρα κάτι με ταράζει. Τα πράγματα δεν έχουν πάψει να είναι σοκαριστικά. Απλώς έχουν ατονήσει τα αντανακλαστικά μας. Στην Ελλάδα, μάλιστα, φοβάμαι πως έχουμε πάψει σχεδόν να αντιδρούμε. Ως πολίτες είμαστε ανήλικοι. Περιμένουμε τα πράγματα να λυθούν από μόνα τους. Γκρινιάζουμε για τα πάντα, αλλά σπάνια είμαστε διατεθειμένοι να κάνουμε κάτι για να αλλάξουν. Αυτό είναι που με σοκάρει περισσότερο.
Πέρα από τη δουλειά, ποιος είναι ο μεγαλύτερος "πόλεμος" που καλείται να δώσει σήμερα μια γυναίκα; Οι αμέτρητες απαιτήσεις. Να είσαι επαρκής σύντροφος, κόρη, μητέρα, επαγγελματίας. Να ανταποκρίνεσαι σε όλους τους ρόλους ταυτόχρονα. Τα πράγματα εξακολουθούν να είναι πολύ πιο ελαστικά για τους άνδρες. Κανείς δεν τους ρωτά γιατί είναι εργένηδες. Κανείς δεν θεωρεί αυτονόητο ότι η φροντίδα των παιδιών είναι δική τους ευθύνη. Και όταν την προσφέρουν, εξακολουθεί να χαρακτηρίζεται "βοήθεια". Ακόμη και η γλώσσα μας το αποκαλύπτει. Λέμε ότι ο πατέρας "βοηθάει" με το παιδί ή ότι κάνει "babysitting". Σαν να μην πρόκειται για δικό του παιδί, αλλά για μια χάρη που προσφέρει στη μητέρα. Ακόμη και εμείς οι ίδιες, ακόμη και οι φεμινίστριες, χρησιμοποιούμε αυτές τις λέξεις χωρίς να το καταλαβαίνουμε. Είναι βαθιά ριζωμένες μέσα μας. Η γυναίκα εξακολουθεί να κουβαλάει ένα τεράστιο φορτίο. Και σήμερα, που μιλάμε διαρκώς για ψυχική υγεία, wellness και γονεϊκότητα, βρισκόμαστε ταυτόχρονα σε μια μόνιμη κατάσταση burnout στην προσπάθειά μας να τα καταφέρουμε όλα.
Στην Ελένη μπορούμε να δούμε μια σύγχρονη ηρωίδα; Η παράσταση θέτει τρία πολύ ουσιαστικά ερωτήματα μέσα από την Ελένη: "Γιατί με θυσιάζεις;", "Δεν ήταν αρκετή η προσφορά μου;", "Μου φόρτωσες έναν ολόκληρο πόλεμο. Τι άλλο θέλεις από μένα;". Η Ελένη κουβαλά στις πλάτες της μια ευθύνη που δεν της αναλογεί. Μπορεί να ερωτεύτηκε, μπορεί και όχι. Μπορεί να έκανε λάθη, όπως όλοι οι άνθρωποι. Όμως της χρεώθηκε μια ανείπωτη καταστροφή. Μπορούμε να τη φροντίσουμε θέτοντας επιπλέον ερωτήματα: είναι ένοχη επειδή ήταν όμορφη; Επειδή ερωτεύτηκε; Ακόμη και σήμερα χρεώνουμε πολύ εύκολα τα πάντα σε μια γυναίκα, ενώ πολύ πιο δύσκολα ζητάμε ευθύνες από έναν άνδρα. Στους άνδρες αναγνωρίζεται διαχρονικά το δικαίωμα να κάνουν σχεδόν τα πάντα στο όνομα της τιμής τους. Ακόμη και η φράση "είναι η γυναίκα μου" κουβαλά μια αντίληψη ιδιοκτησίας που όχι μόνο δεν έχουμε ξεπεράσει, αλλά στο όνομα αυτής αφαιρούνται ζωές. Αυτό είναι ίσως το πιο ανησυχητικό: εξακολουθούμε να συζητάμε αν ένας άνδρας μπορεί να θεωρεί ότι έχει δικαιώματα πάνω σε μια γυναίκα. Σαν να μην έχει λυθεί ακόμη το αυτονόητο. Κάνουμε βήματα μπροστά, δεν το αρνούμαι. Δεν θα ήθελα να ζω σε καμία προηγούμενη εποχή. Έχουν κατακτηθεί πολλά. Ταυτόχρονα, όμως, βλέπουμε πόσο αργά ωριμάζουν οι κοινωνίες. Κερδίζουμε μικρές μάχες, μέσα στα σπίτια μας, στις δουλειές μας, στη δημόσια ζωή, αλλά υπάρχουν ακόμη θεμελιώδη ζητήματα που παραμένουν ανοιχτά. Χρειαζόμαστε ουσιαστικές θεσμικές αλλαγές και συνεχή διεκδίκηση. Η νομική αναγνώριση του όρου γυναικοκτονία θα μπορούσε να είναι μια τέτοια αλλαγή.
Η παράσταση Τρωάδες θα παρουσιαστεί 31/07 και 01/08 στο Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου και μετά θα ακολουθήσει περιοδεία. Δείτε όλες τις στάσεις της στο n-t.gr.
ΦΩΤΟΓΡΑΦΟΣ ΜΑRΙΟS ΚΑΖΑΚΟS
STYLING ΒΙΒΙΑΝ ΡΟΥΒΕΛΑ
Διαβάστε Επίσης
