Φωτογράφος: Ανδρέας Σιμόπουλος
Δεν γίνεται να μην ξεκινήσω με τον ελέφαντα στο δωμάτιο! Πρόσφατα ο Timothée Chalamet δήλωσε ότι οι άνθρωποι σήμερα δεν ενδιαφέρονται πια για μορφές τέχνης όπως η όπερα ή το μπαλέτο. Ως καλλιτέχνιδες που υπηρετείτε μια τέχνη με τόσο μεγάλη ιστορία, τι παρατηρήσατε σε σχέση με αυτό να συμβαίνει γύρω σας;
Mιράντα Mακρυνιώτη: Η όπερα, καλώς ή κακώς, δεν είναι τέχνη μαζικής κατανάλωσης. Το κοινό της υπήρχε πάντα — απλώς σήμερα τη συναντά και τη γνωρίζει με διαφορετικούς, πιο σύγχρονους τρόπους. Από εκεί και πέρα, αυτό που βρίσκω πραγματικά υποτιμητικό δεν είναι το ίδιο το σχόλιο, αλλά το πόσο επίμονα ανακυκλώνεται.
Mαρία Κοσοβίτσα: Η αλήθεια είναι ότι πάρα πολλοί καλλιτέχνες και θέατρα στον κόσμο κατευθείαν έσπευσαν να απαντήσουν σε αυτή την απρόσεκτη δήλωση και να υποστηρίξουν αυτές τις κλασικές τέχνες που, όπως είπατε, έχουν πολύ μεγάλη ιστορία αλλά και αναμφισβήτητα μεγάλο κοινό. Το μόνο που θα μπορούσα ίσως να σχολιάσω, όσον αφορά το ενδιαφέρον για αυτές τις τέχνες, είναι ότι θα χρειάζονταν μεγαλύτερη έμπρακτη στήριξη από την πλευρά του κράτους ακριβώς για τον λόγο ότι η αξία τους είναι κλασική, ψυχαγωγική, ωφέλιμη στην ανθρώπινη πνευματική ανάταση, καθώς και ενίσχυση σε πολλούς τομείς του εργαζόμενου και εκπαιδευόμενου καλλιτεχνικού δυναμικού, ώστε να συνεχίσει να πορεύεται για την διατήρηση του πολιτισμού.
Διαβάστε Επίσης
Φοβερή συγκυρία στο δημόσιο διάλογο, το γεγονός ότι η παραγωγή Άννα Μπολένα παρουσιάζεται στο πλαίσιο του θεματικού άξονα της ΕΛΣ "Η όπερα του μέλλοντος από τη μήτρα του παρελθόντος". Για εσάς προσωπικά, πώς ορίζεται το σήμερα της όπερας; Και πως εσείς ορίζεται την επικαιρότητα και τη χρονικότητα στις τέχνες; Όχι μόνο στην όπερα.
M.M Η επικαιρότητα στις τέχνες, νομίζω, δεν είναι θέμα χρονολογίας αλλά ματιάς. Είναι ο τρόπος με τον οποίο ένας καλλιτέχνης ή μια δημιουργική ομάδα επιτρέπει σε ένα έργο να συνομιλήσει με την εμπειρία του σήμερα. Κάποιες φορές αυτό γίνεται μέσα από μια νέα σκηνοθετική προσέγγιση, άλλες φορές απλώς μέσα από την ειλικρίνεια της ερμηνείας.
M.K. Η όπερα, όπως και όλες οι τέχνες, είναι άρρηκτα συνδεδεμένες με το παρόν των καλλιτεχνών που τις δημιουργούν , των καλλιτεχνών που τις εξασκούν, αλλά και του αποδέκτη τους. Ανάλογα με το ιστορικό, κοινωνικό και πολιτισμικό υπόβαθρο και πλαίσιο στο οποίο ζει και αναπτύσσεται, ο καθένας από αυτούς εκφράζει, ερμηνεύει και κατανοεί με διαφορετικό τρόπο κάθε έργο τέχνης . Γι αυτό, την ώρα που δημιουργείται, εκτελείται ή ερμηνεύεται ένα έργο, εκείνη τη στιγμή αποκτά και τη σύνδεσή του με το τώρα.
Θα μπορούσαμε ίσως να πούμε ότι ένας σύγχρονος δημιουργός ή ερμηνευτής επιλέγει να φέρει την τέχνη του πιο κοντά στις ανάγκες του κοινωνικού του συνόλου, τις οποίες θα αφουγκραστεί αρχικά, καθιστώντας την επίκαιρη. Σε έναν κόσμο που αυτή τη στιγμή φλέγεται, που οι αξίες καταρρίπτονται και η ανθρώπινη ζωή εξευτελίζεται με τον πιο χυδαίο τρόπο, η όπερα για εμένα σήμερα είναι επανάσταση, είναι επαναφορά στις θεμελιώδεις αξίες της ζωής, είναι παρηγοριά, φως, πολιτισμός.
Υπήρξε στιγμή στην πορεία σας που είχατε αμφιβολία σχετικά με την "επικαιρότητα” της όπερας ; Και τι μπορεί να κάνει ένα έργο να μοιάζει μουσειακό ή αποκομμένο από την εμπειρία του σήμερα; Γιατί σίγουρα η ίδια η φόρμα αυτό δεν μπορεί να το κάνει.
M.M. Δεν θυμάμαι να αμφέβαλα πραγματικά για την επικαιρότητα της όπερας.
Η όπερα είναι από τη φύση της ένα ζωντανό είδος: συνδυάζει μουσική, θέατρο, σώμα, λόγο. Όταν όμως αντιμετωπίζεται σαν μια αναπαράσταση του παρελθόντος χωρίς προσωπική ερμηνεία, τότε υπάρχει ο κίνδυνος να απομακρυνθεί από τον θεατή. Η ίδια η φόρμα, πάντως, δεν είναι το πρόβλημα — το πώς τη χειριζόμαστε είναι.
M.K. Ως προς την ίδια τη φύση αυτής της τέχνης, δεν αμφέβαλλα ούτε στιγμή για τη δύναμή της να απευθύνεται στο τώρα. Ίσως κάτι που θα μπορούσε να την αποκόψει από την σύγχρονη εμπειρία είναι η προσκόλληση σε συγκεκριμένες παρελθοντικές μορφές ερμηνείας που δημιουργούν ίσως μια αίσθηση ασφάλειας, αλλά αν δεν χρησιμοποιούνται για κάποιον απώτερο σκοπό σύνδεσης με το κοινό, τότε χάνουν τη δύναμή τους.
Από την άλλη, η άκρατη και άστοχη μοντερνοποίηση πολλών στοιχείων της κάθε όπερας, εάν πάλι έχει απλώς στόχο να εντυπωσιάσει ή να σοκάρει το κοινό και αν δεν συνδέεται με τα βαθύτερα νοήματα του κάθε έργου, και πάλι χάνει κατά κάποιον τρόπο την δύναμη της σύνδεσης με τον ακροατή. Παρ' όλα αυτά, νομίζω ότι όταν ο σημερινός καλλιτέχνης θέλει να ερμηνεύσει ένα οπερετικό έργο, αυτό που έχει σημασία είναι να αφουγκραστεί με προσοχή και ταπεινότητα τα νοήματά του, να σεβαστεί το κοινό του και να εκφράσει τις αλήθειες της ψυχής του.
Το έργο αφηγείται μια ιστορία εξουσίας, έρωτα, προδοσίας και θυσίας. Ποιο είναι το "τώρα" της Άννας Μπολένα για την καθεμία από εσάς; Πού συναντά αυτή η ηρωίδα τη σύγχρονη εμπειρία;
M.M Πίσω από το ιστορικό πλαίσιο και τη βασιλική αυλή υπάρχουν πολύ ανθρώπινες καταστάσεις που δεν ανήκουν σε μια συγκεκριμένη εποχή.
Νομίζω ότι το "τώρα" της ιστορίας βρίσκεται ακριβώς εκεί — στο πώς οι άνθρωποι προσπαθούν να επιβιώσουν μέσα σε έναν μηχανισμό εξουσίας και κοινωνικών απαιτήσεων.
M.K. Θα έλεγα επίσης ότι σίγουρα θα μπορούσαμε να το συνδέσουμε και με το ζήτημα της υποτίμησης της θέσης της γυναίκας στο τότε αλλά και στο τώρα. Η Άννα είναι μια ορμητική, φιλόδοξη γυναίκα, με ισχυρές ιδέες, που τόλμησε να ορθώσει το ανάστημά της σε ένα ανδροκρατούμενο περιβάλλον, το οποίο την υπονόμευσε και προσπάθησε να τη σβήσει από την ιστορία. Ερωτεύτηκε, πλανήθηκε, προδόθηκε, υποτιμήθηκε, καταδικάστηκε αλλά δεν νικήθηκε ηθικά.
Θυσιάστηκε για την τιμή της και δεν υπαναχώρησε στην "εξαγορά" της ελευθερίας της. Η ηρωίδα συναντά το σήμερα στις αμέτρητες περιπτώσεις γυναικών-ηρωίδων που βρέθηκαν αντιμέτωπες με την εκμετάλλευση, τη βίαιη μεταχείριση, την ανελευθερία, λόγω των κοινωνικών, θρησκευτικών, πολιτισμικών σαθρών συστημάτων που ταλαιπωρούν τις κοινωνίες μας, αλλά αντιστάθηκαν και πολλές φορές το πλήρωσαν με τη ζωή τους.
Στο πυρήνα του έργου, υπάρχει και η ίδια η φωνή. Αυτή που θέλει να ακουστεί, αλλά και η συνθήκη να μπορεί κάποιος να την ακούσει. Πόσο σημαντικό κρίνετε αυτό το δίπολο, τόσο μέσα στο ίδιο το έργο, όσο και έξω από αυτό για κάθε γυναίκα εκεί έξω και κάθε άνθρωπο;
M.M. Είναι πολύ ουσιαστικό. Η όπερα είναι κυριολεκτικά μια τέχνη της φωνής, αλλά ταυτόχρονα η φωνή έχει και μια συμβολική διάσταση. Είναι η ανάγκη του ανθρώπου να εκφραστεί και να αναγνωριστεί.
Για πολλούς χαρακτήρες, και ιδιαίτερα για γυναικείους ρόλους, αυτή η φωνή έρχεται συχνά σε σύγκρουση με τις κοινωνικές συνθήκες γύρω τους. Ίσως γι’ αυτό οι ιστορίες αυτές εξακολουθούν να μας αγγίζουν — γιατί η ανάγκη να ακουστεί κανείς είναι κάτι βαθιά ανθρώπινο.
M.K. Η φωνή της Άννας μέσα στο έργο υψώνεται για να να αντισταθεί σε μια εξουσία τυφλή, να υπερασπιστεί την τιμή της, το παιδί της, την αγάπη της . Όμως δεν λαμβάνει την ανταπόκριση που περιμένει από τον βασιλιά, έναν άντρα για τον έρωτα του οποίου απαρνήθηκε μια πορεία ζωής που θα την οδηγούσε σίγουρα σε διαφορετικό τέλος, ίσως όχι τόσο ζοφερό.
Τη φωνή της όμως την ακούμε σίγουρα εμείς και ανταποκρινόμαστε, καθιστώντας την ένα σύμβολο στην ιστορία, μια "επαναστάτρια". Η ίδια φωνή κάθε γυναίκας και ανθρώπου που αντιστέκεται σε μια διεφθαρμένη εξουσία, δυστυχώς σε πολλές περιπτώσεις καταπνίγεται. Πεποίθησή μου όμως βαθιά είναι ότι η φωνή που υπερασπίζεται την αλήθεια την αγάπη και το καλό, με κάποιον τρόπο θα λάμψει και θα αλλάξει τον κόσμο.
Η όπερα συχνά συγκινεί βαθιά χωρίς να φέρνει πάντα το κοινό αντιμέτωπο με τις ιστορικές ή πολιτικές συνθήκες που γέννησαν την ιστορία της. Τι κάνει τη συγκίνηση που ενεργοποιεί η όπερα να μπορεί να λειτουργεί πέρα από την επικαιρότητα;
M.M Νομίζω κυρίως η δύναμη της μουσικής. Η μουσική έχει την ικανότητα να φτάνει κατευθείαν στο συναίσθημα, ακόμη κι όταν δεν γνωρίζουμε πλήρως την ιστορία που αφηγείται. Έτσι, η ανθρώπινη εμπειρία που εκφράζεται μέσα από αυτή μπορεί να λειτουργήσει διαχρονικά.
M.K. Αυτό συμβαίνει διότι η καρδιά αυτής της τέχνης είναι σε πλήρη σύνδεση με τα αρχέγονα αισθήματα της ανθρώπινης φύσης και της εμπειρίας της ζωής. Διότι, ακόμα κι αν απεγδύσουμε ένα έργο από μια συγκεκριμένη ιστορικότητα, βρίσκουμε σ αυτό θεμελιώδη στοιχεία για τη σχέση του ανθρώπου με τον συνάνθρωπο, με τον ίδιο του τον εαυτό, με τον Θεό... Στοιχεία που μας αφορούν όλους.
Πόσο σημαντική θεωρείτε τη μνήμη —ιστορική και καλλιτεχνική— μέσα σε αυτή τη διαδικασία;
M.M Η μνήμη είναι αναπόσπαστο μέρος της τέχνης. Κάθε έργο κουβαλά μέσα του την εποχή που το δημιούργησε, αλλά και όλες τις ερμηνείες που έχουν προηγηθεί.
Δεν νομίζω όμως ότι πρέπει να λειτουργεί ως βάρος. Αντίθετα, μπορεί να είναι μια αφετηρία για νέες αναγνώσεις και νέες προσεγγίσεις. Η παράδοση έχει αξία όταν παραμένει ζωντανή.
M.K. Στη μνήμη βρίσκεται η ιστορία και η αλήθεια του ανθρώπινου γένους, και γι αυτό ένα καλλιτεχνικό έργο όπως η όπερα, μας διδάσκει με την κατανόηση του παρελθόντος, μας συγκινεί, μας φέρνει πιο κοντά τον έναν στον άλλο, μας θυμίζει την ανθρωπιά μας.
Ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση που είχε να αντιμετωπίσει η κάθεμια από εσάς στο πλαίσιο αυτής της παράστασης;
M.M Η μουσική του Donizetti απαιτεί μεγάλη ακρίβεια και αντοχή. Θα έλεγα ότι η μεγαλύτερη πρόκληση είναι πάντα να βρεθεί η ισορροπία ανάμεσα στη φωνητική απόδοση, και την ουσιαστική ερμηνεία του ρόλου. Το ζητούμενο είναι να μην χαθεί η εκφραστική αλήθεια μέσα στην τεχνική απαίτηση.
M.K. Για εμένα η πρόκληση αρχικά ήταν να συναισθανθώ την Άννα, να καταλάβω την ιστορία και τον χαρακτήρα της και να βρω στοιχεία κοινά μαζί της. Έπειτα να μπορέσω να ανταποκριθώ στις ερμηνευτικές απαιτήσεις του χαρακτήρα της, που είναι αρκετά έντονες συναισθηματικά, χωρίς να χάσω τον έλεγχο των τεχνικών του απαιτήσεων και να διατηρήσω την ισορροπία. Σε όλα αυτά με βοήθησαν πολύ οι κατευθυντήριες γραμμές του σκηνοθέτη μας και τα θεατρικά και μουσικά ερεθίσματα από τους συναδέλφους μου.
Info: Η Άννα Μπολένα παρουσιάζεται στην Αίθουσα Σταύρος Νιάρχος της Εθνικής Λυρικής Σκηνής 2, 5, 15 και 19/4.
Διαβάστε Επίσης
