Γιατί πιστεύετε ότι δυσκολευόμαστε να υπερασπιστούμε τους ωκεανούς όσο άλλα οικοσυστήματα;
Τα δέντρα, τα δάση, μπορείς τα αγγίξεις, να περπατήσεις μέσα σε αυτά. Αλλά τους ωκεανούς; Αν δεν κάνεις καταδύσεις, είναι δύσκολο να συλλάβεις τι υπάρχει κάτω από την επιφάνεια. Για χρόνια ήταν ένα από τα πιο δύσκολα θέματα της WWF προς ανάδειξη. Είμαι Ολλανδή, μεγάλωσα κοντά στην ακτή. Στην Ευρώπη, οι άνθρωποι συχνά βλέπουν τη θάλασσα ως κάτι χρηστικό: ναυτιλιακές οδοί, υποθαλάσσια καλώδια, αλιευτικά πεδία. Οι οικονομίες εξαρτώνται από αυτή, ναι. Αλλά συναισθηματικά, είναι "απλώς νερό". Μόλις τον τελευταίο χρόνο ο ωκεανός άρχισε πραγματικά να αποκτά δυναμική ως παγκόσμιο ζήτημα.
Πώς καταφέρνετε να κάνετε τους ανθρώπους, και όχι μόνο τις κυβερνήσεις, να νοιαστούν; Πώς τους αφυπνίζετε, ώστε να καταλάβουν ότι η θάλασσα δεν είναι απλώς ένα σκηνικό διακοπών;
Ένα μεγάλο μέρος της διαδικασίας αποτελεί η αφήγηση: δυνατές ταινίες, φωτογραφίες που κόβουν την ανάσα. Η εικόνα αγγίζει τους ανθρώπους πολύ πριν από τα δεδομένα. Και, φυσικά, υπάρχει η επιστήμη. Η επιστήμη των ωκεανών εξελίσσεται γρήγορα και η απόδοση των ανακαλύψεών της σε κάτι κατανοητό και συναρπαστικό είναι απαραίτητη. Κάνουμε επίσης εκτεταμένη περιβαλλοντική εκπαίδευση, ειδικά στα παιδιά.
Πόσο σημαντική είναι αυτή η εκπαίδευση;
Πάρα πολύ. Τα περισσότερα παιδιά λατρεύουν τη φύση ενστικτωδώς. Κάπου γύρω στην εφηβεία, αυτή η σύνδεση εξασθενεί, κάποιοι την ανακαλύπτουν ξανά αργότερα όταν κάνουν οικογένεια, άλλοι χάνουν το ενδιαφέρον τους για δεκαετίες. Η προσέγγιση των παιδιών του δημοτικού είναι μαγική: γυρίζουν σπίτι και μιλούν γι’ αυτά που έμαθαν στο τραπέζι του φαγητού. Διδάσκοντας τα παιδιά, συχνά διδάσκεις και τις οικογένειές τους. Εργαζόμαστε επίσης απευθείας με ενήλικες. Η εκπαίδευση είναι ένα από τα ισχυρότερα εργαλεία της WWF.
Όσον αφορά τους ωκεανούς σήμερα, ποιες είναι οι κύριες ανησυχίες και οι προτεραιότητές σας για το άμεσο μέλλον;
Παραδόξως, ενώ ο κόσμος γίνεται όλο και πιο σκεπτικιστής απέναντι στην παγκόσμια συνεργασία, ο τομέας των ωκεανών παρουσιάζει ένα αυξανόμενο ενδιαφέρον. Αυτή τη στιγμή, παρακολουθούμε τρεις μεγάλες συνθήκες: πρώτον, μια Παγκόσμια Συνθήκη για τα Πλαστικά (σ.σ.: Πραγματοποιήθηκε τον Φεβρουάριο του 2026, αλλά μέχρι στιγμής δεν έχει εκδοθεί απόφαση). Τα πλαστικά μολύνουν τους ωκεανούς και βλάπτουν την υγεία των ανθρώπων. Έπειτα είναι η Συνθήκη για την Ανοιχτή Θάλασσα, η οποία στοχεύει στην προστασία της βιοποικιλότητας στα διεθνή ύδατα και τέθηκε σε ισχύ τον Σεπτέμβριο του 2025.
Τον ίδιο μήνα, τέθηκε επίσης σε ισχύ από την ΕΕ η Συμφωνία του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου για τις Επιδοτήσεις στην Αλιεία, η οποία θα βοηθήσει στην ανακατεύθυνση δισεκατομμυρίων ευρώ από επιβλαβείς επιδοτήσεις προς βιώσιμες πρακτικές. Είναι ένα από τα καλύτερα παραδείγματα του πώς μπορεί το εμπόριο να λειτουργήσει υπέρ της προστασίας του περιβάλλοντος.
Και τι γίνεται με τις τοπικές κοινότητες που ζουν από την αλιεία; Πώς τις υποστηρίζετε τη στιγμή που αντιτίθεστε στη βιομηχανική αλιεία;
Καλά τα σύμφωνα κορυφής, αλλά αυτό που μετράει περισσότερο είναι τι εφαρμόζεται στην πραγματικότητα. Η WWF συνεργάζεται στενά με παράκτιες κοινότητες και ντόπιους ψαράδες. Τους βοηθάμε να γνωρίσουν τα δικαιώματά τους, να αποκτήσουν δομές διακυβέρνησης, μερικές φορές ακόμη και να δημιουργήσουν βασικά πράγματα, όπως τραπεζικούς λογαριασμούς. Πολλές κοινότητες ζουν σε περιοχές ειδικής προστασίας, όπως οι τοποθεσίες Ramsar (σ.σ.: Υγρότοποι διεθνούς σημασίας βάσει της Σύμβασης Ramsar), αλλά δεν γνωρίζουν πάντα τι σημαίνει αυτό.
Μία από τις πιο ελπιδοφόρες αλλαγές είναι ότι οι τοπικές κοινότητες οργανώνονται περισσότερο από ποτέ. Οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών έχουν πολλαπλασιαστεί μόλις την τελευταία δεκαετία. Είναι συχνά οι καλύτεροι φύλακες του ωκεανού, επειδή είναι αυτοί που βιώνουν τις συνέπειες άμεσα.
Και γνωρίζουν τη θάλασσα καλύτερα από τον καθένα, ζουν μαζί της εδώ και χρόνια.
Ακριβώς. Δεν πρέπει να εξιδανικεύουμε καθετί "τοπικό", αλλά δεν πρέπει επίσης να υποτιμούμε τη σοφία κοινοτήτων που ζουν σε εξάρτηση και με σεβασμό προς τη φύση για αιώνες.
Μόλυνση, πλαστικά, εξορύξεις σε μεγάλα βάθη… Πώς διαχειρίζεστε αυτά τα ζητήματα, ειδικά όταν η ρύπανση προέρχεται κυρίως από πλούσιες χώρες, ενώ η ζημιά πλήττει μικρά νησιά και ευάλωτες κοινότητες;
Αυτή η ανισορροπία είναι μία από τις μεγαλύτερες αδικίες. Πολλά νησιωτικά κράτη και κοινότητες του παγκόσμιου Νότου επωμίζονται το κόστος μιας ρύπανσης που δεν προκάλεσαν οι ίδιοι.
Η παγκόσμια κοινότητα πρέπει να αναλάβει δράση: να στηρίξει αυτές τις κοινότητες, να βοηθήσει στην εξάλειψη της ρύπανσης από πλαστικά και να σταματήσει να αντιμετωπίζει τον ωκεανό ως μια απύθμενη χωματερή.
Είναι σωστό να πούμε ότι οι άνθρωποι που ζουν στις μεγάλες πόλεις έχουν επίγνωση των πλαστικών και της ρύπανσης, αλλά πολλοί εξακολουθούν να νιώθουν ότι δεν τους επηρεάζει άμεσα;
Ναι, αλλά αυτό αλλάζει γρήγορα. Η μάχη κατά των πλαστικών δεν θα κερδηθεί μόνο μέσω περιβαλλοντικών επιχειρημάτων, αλλά μέσω της υγείας.
Η επιστήμη δείχνει πλέον την ύπαρξη μικροπλαστικών στο σώμα μας, ακόμη και στον εγκέφαλό μας. Ενδέχεται να επηρεάζουν την αναπαραγωγή και την ανάπτυξη των παιδιών. Όταν οι άνθρωποι συνειδητοποιούν ότι αυτό δεν είναι κάτι αφηρημένο, αλλά βρίσκεται μέσα μας, αρχίζουν να δίνουν προσοχή.
Επίσης, πιέζουμε σκληρά τις εταιρείες να αλλάξουν τις συσκευασίες, να επενδύσουν στην ανακύκλωση και να μη χρησιμοποιούν μη βιοδιασπώμενα πλαστικά. Πολλοί θέλουν να δουν την αλλαγή, αλλά δεν συμβαίνει αρκετά γρήγορα και αυτό μας προκαλεί τεράστια ανησυχία.
Ο πλανήτης χρειάστηκε χιλιετίες για να διαμορφώσει τα οικοσυστήματά του. Εμείς, σε μόλις μία δεκαετία καταστρέψαμε είδη, βιότοπους και ωκεανούς με τρομακτική ταχύτητα.
Ναι, αλλά το καλό είναι ότι η φύση είναι ανθεκτική. Εκτός κι αν οδηγήσεις σκόπιμα ένα είδος στην εξαφάνιση, η φύση τείνει να ανακάμπτει αν την αφήσεις ήσυχη. Το είδαμε αυτό κατά τη διάρκεια του Covid, όταν οι άνθρωποι πάτησαν "pause" και η φύση ανάσανε.
Ακόμη και για τους κοραλλιογενείς υφάλους, παρόλο που πλήττονται από την οξίνιση, τις αυξανόμενες θερμοκρασίες, τις καταιγίδες και τα αντιηλιακά προϊόντα, υπάρχει ελπίδα.
Η πρωτοβουλία Coral Reef Rescue Initiative της WWF εντοπίζει εκείνους που είναι πιο πιθανό να επιβιώσουν και να "γονιμοποιήσουν" άλλους. Εργαζόμαστε επίσης με τοπικές κοινότητες για την αποκατάσταση των υφάλων χρησιμοποιώντας κοράλλια που αντέχουν στην άνοδο της θερμοκρασίας.
Το να βλέπουμε τους υφάλους να ανακάμπτουν είναι ένα από τα πιο ελπιδοφόρα πράγματα που κάνουμε.
Αυτές οι ιστορίες δίνουν ελπίδα στις νεότερες γενιές, κάτι που χρειάζονται απεγνωσμένα. Όπου κι αν κοιτάξετε, οι κλιματικές καταστροφές, η απώλεια της βιοποικιλότητας και ο πόλεμος φορτώνουν τη νεολαία με τεράστιο συναισθηματικό βάρος.
Αν δημιουργήσουμε μια γενιά χωρίς ελπίδα, χάνουμε τα πάντα. Αν όμως τους δείξουμε ότι η αλλαγή είναι ακόμα εφικτή, μετατρέπουν την ανησυχία σε δράση.
Όχι με μια αφελή αισιοδοξία, αλλά με ορθολογική αισιοδοξία. Ναι, η κλιματική αλλαγή είναι εδώ. Ας μην προσποιούμαστε το αντίθετο.
Μπορούμε όμως να παλέψουμε για να περιορίσουμε τη ζημιά, να προσαρμοστούμε με σύνεση και να προστατεύσουμε ό,τι μπορεί ακόμα να σωθεί.
Άλλωστε η φύση είναι απαραίτητη όχι μόνο για τη σωματική υγεία μας, αλλά και για την ψυχική. Οι πόλεις μάς καταβάλλουν, η φύση μάς αναζωογονεί.
Απολύτως. Ο ψυχολογικός αντίκτυπος είναι τεράστιος. Κατά τη διάρκεια του Covid, οι άνθρωποι ανακάλυψαν ξανά τους χώρους πρασίνου γύρω τους και συνειδητοποίησαν πόσο βαθιά χρειαζόμαστε τη φύση για τη συναισθηματική μας ευεξία.
Πώς αγαπήσατε τη φύση; Ήταν κάτι που ξεκίνησε από την παιδική σας ηλικία ή συνέβη κάτι που σας συγκλόνισε αργότερα;
Αν και είμαι Ολλανδή, μεγάλωσα στη Δανία. Τα σκανδιναβικά τοπία, τα δάση και οι λίμνες διαμόρφωσαν τα παιδικά μου χρόνια. Έγινα μέλος της νεολαίας της WWF στα 12 μου.
Αλλά η στιγμή που άλλαξε τη ζωή μου ήρθε στις αρχές της δεκαετίας των είκοσι, όταν ταξίδεψα στην Αφρική για πρώτη φορά. Το Εθνικό Πάρκο του Ναϊρόμπι, η κοιλάδα Rift, οι καμηλοπαρδάλεις, οι ζέβρες… Ξαφνικά νιώθεις τόσο μικρός, μέρος κάποιου πράγματος απείρως μεγαλύτερου.
Τότε κατάλαβα ότι η διατήρηση της φύσης ήταν ο δρόμος μου. Από τότε είμαι στη WWF, εδώ και 23 χρόνια.
Η Σκανδιναβία έχει μια πολύ βαθιά πολιτισμική σχέση με τη φύση, κάτι που φαίνεται και στη λογοτεχνία της.
Πράγματι. Είναι ενδιαφέρον ότι η Ολλανδία αποτελεί ένα εξαιρετικό παράδειγμα προς αποφυγήν για το πώς να διαχειρίζεσαι τη φύση. Πολεμήσαμε το νερό με την τεχνολογία για αιώνες, προσπαθώντας να το ελέγξουμε.
Όμως τα τελευταία 15 χρόνια αυτό έχει αλλάξει δραματικά. Τώρα μαθαίνουμε να ζούμε με τη φύση, να προσαρμοζόμαστε αντί να την υποτάσσουμε.
Βλέποντας και τους δύο κόσμους, την εγγύτητα της Σκανδιναβίας με τη φύση και τη μετάβαση της Ολλανδίας, διαμορφώθηκε ο τρόπος που αντιμετωπίζω την προστασία του περιβάλλοντος.
Τι σας δίνει ελπίδα να συνεχίζετε;
Η ελπίδα ζει στο πεδίο, στους τόπους που αγωνιζόμαστε να προστατεύσουμε. Το λογότυπο της WWF είναι το αρκουδάκι Panda και σήμερα υπάρχουν περισσότερα Panda από όσα υπήρχαν όταν ξεκινήσαμε πριν από 63 χρόνια. Το ίδιο ισχύει και για τις τίγρεις.
Η πρώτη μας εκστρατεία υποστήριζε τον ρινόκερο της Νότιας Αφρικής και σήμερα ο πληθυσμός του έχει αυξηθεί. Όλα αυτά είναι απόδειξη ότι η προστασία της φύσης αποδίδει.
Και, πλέον, οι νέοι άνθρωποι είναι αξιοθαύμαστοι. Είναι περισσότερο συνειδητοποιημένοι, πιο ενεργοί, πιο ανυπόμονοι για δράση. Μας πιέζουν να σταματήσουμε τα λόγια και να αρχίσουμε τις πράξεις.
Αυτό μου δίνει ελπίδα. Όπως και η χαρά του να βλέπεις τα παιδιά να επανασυνδέονται με τη φύση. Όλα τα παιδιά αγαπούν τον φυσικό κόσμο, απλώς πρέπει να τους ανοίξεις την πόρτα και να τα αφήσεις να μπουν εκεί.
