Τον Μάιο, μια είδηση που θα μπο ρούσε να είναι έκτακτη επικαιρότητα πέρασε στα ψιλά της ενημέρωσης. Ο λόγος για μια εξαιρετικά ανησυχητική επιστημονική εκτίμηση που θυμίζει το σενάριο της ταινίας Μετά την Επόμενη Μέρα. Ένα από τα βασικά ωκεάνια συστήματα, γνωστό ως η κυκλοφορία του Ατλαντικού (AMOC), που μεταφέρει θερμότητα από τους τροπικούς προς τον Βόρειο Ατλαντικό, απειλείται να καταρρεύσει λόγω της κλιματικής αλλαγής. Αυτό θα προκαλούσε πτώση των θερμοκρασιών τον χειμώνα στη βόρεια Ευρώπη, επιτάχυνση της ανόδου της στάθμης της θάλασσας στις ανατολικές ακτές των ΗΠΑ και αύξηση της θερμοκρασίας στην Ανταρκτική, κάτι που θα απελευθέρωνε τεράστιες ποσότητες διοξειδίου του άνθρακα.
Την ίδια στιγμή, ο Donald Trump και άλλες συντηρητικές δυνάμεις, με δηλώσεις που αμφισβητούν τα επιστημονικά δεδομένα της κλιματικής κρίσης, μεθοδεύουν την υπαναχώρησή τους από τις δεσμεύσεις που πέτυχε η παγκόσμια κοινότητα στη Συμφωνία του Παρισιού το 2016. Το 2024, για πρώτη φορά η μέση παγκόσμια θερμοκρασία ξεπέρασε τον 1,5°C σε σχέση με τα προ-βιομηχανικά επίπεδα, κάνοντας επιτακτική την ανάγκη για άμεση και συντονισμένη παγκόσμια δράση για το κλίμα. Αυτό δεν μοιάζει να πτοεί τον Trump, ούτε να τον εμποδίζει να προωθεί μια καμπάνια παραπληροφόρησης εναντίον των επιστημονικών ευρημάτων για τη σοβαρότητα του προβλήματος. Έχοντας χαρακτηρίσει την κλιματική αλλαγή "hoax", αγνοεί τα επιστημονικά ευρήματα και αποχωρεί από διεθνή fora και οργανισμούς λόγω μιας συγκεκριμένης οικονομικής και γεωπολιτικής ατζέντας, η οποία περιλαμβάνει ενίσχυση της αυτοκινητοβιομηχανίας, της βιομη χανίας των ορυκτών καυσίμων, αλλά και των συντηρητικών δυνάμεων με ισχυρά οικονομικά συμφέροντα. Ταυτόχρονα, η φθηνή βρώμικη ενέργεια που θέλει να εξασφαλίσει στοχεύει στο να του δώσει πλεονέκτημα στον οικονομικό ανταγωνισμό με την Κίνα.
ΜΑΘΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ
Mόλις λίγο καιρό πριν έσπευσε να γράψει "ΛΑΘΟΣ! ΛΑΘΟΣ! ΛΑΘΟΣ!" στον λογαριασμό του στη συντηρητι κή πλατφόρμα κοινωνικής δικτύωσης Truth Social, παίρνοντας ως αφορμή μια έρευνα που έκανε update σε ένα παλαιό, ακραίο σενάριο για το κλίμα, διαστρεβλώνοντας την αλήθεια και υποστηρίζοντας πως τα επιστημονικά ευρήματα είναι ανακριβή.
Με τις μεγάλες εταιρείες τεχνολογίας να βρίσκονται σε μια κούρσα ανταγωνισμού άνευ προηγουμένου, η ανάπτυξη της Τεχνητής Νοημοσύνης, η οποία καταναλώνει υπερβολικές ποσότητες ενέργειας και νερού, μοιάζει δύσκολο να είναι ανταγωνιστική και "πράσινη" ταυτόχρονα. Βιώσιμη ανάπτυξη εναντίον ανταγωνιστικότητας της οικονομίας. Αυτή είναι η βασική αντιπαράθεση των προοδευτικών δυνάμεων και των συντηρητικών σε όλο τον κόσμο. Από τη μια οι συντηρητικοί υποστηρίζουν πως οι "πράσινες" πολιτικές είναι κοστοβόρες, μη ρεαλιστικές, "επικοινωνιακό τέχνασμα" και επιζήμια οικονομικά πρακτική. Από την άλλη, οι προοδευτικές δυνάμεις μαζί με την επιστημονική κοινότητα και τις περιβαλλοντικές οργανώσεις μιλούν για την επιτακτική ανάγκη να μπουν όρια και περιορισμοί, ώστε η ανθρωπότητα να μπορέσει αρχικά να υπάρξει πριν καταφέρει να ευημερήσει.
Η ευρωπαϊκή "πράσινη πολιτική, όπως διαμορφώθηκε με το European Green Deal, έθεσε από το 2019 ιδιαίτερα φιλόδοξους στόχους, με αιχμή την κλιματική ουδετερότητα έως το 2050 και τη μείωση εκπομπών αερίων θερμοκηπίου κατά 55% έως το 2030. H ταχύτητα και η κλίμακα των μεταρρυθμίσεων προκάλεσαν ισχυρές αντιδράσεις από βιομηχανίες, αγρότες και πολίτες που ανησυχούν για το κόστος ζωής και την ανταγωνιστικότητα.
Σε άρθρο του το BBC σημειώνει ότι πολιτικοί αλλά και αναλυτές υποστηρίζουν ότι η πολιτική κινήθηκε με υπερβολικά φιλόδοξους ρυθμούς, χωρίς επαρκή εργαλεία προσαρμογής για την οικονομία και την κοινωνία, οδηγώντας σήμερα σε μια πιο πραγμα τιστική επαναξιολόγηση των στόχων και του τρόπου εφαρμογής τους. Όπως αναφέρει άρθρο του Politico, και "η ευρωπαϊκή "πράσινη" πολιτική δέχεται έντονη πίεση από τη βιομηχανία, την ακροδεξιά και τμήμα της κεντροδεξιάς να χαλαρώσει τους "πράσινους" κανονισμούς για να βοηθηθεί η οικονομία και να ενισχυθεί η ανταγωνιστικότητα".
Οι πόλεμοι σε Ουκρανία και Μέση Ανατολή αναδιαμορφώνουν τις παγκόσμιες ισορροπίες και διαταράσσουν κρίσιμες εφοδιαστικές αλυσίδες, από τα σιτηρά και τα λιπάσματα έως την ενέργεια. Αυτό έχει επηρεάσει άμεσα τις ροές πετρελαίου και φυσικού αερίου και έχει οδηγήσει σε έντονες διακυμάνσεις τιμών και σε αυξημένη αβεβαιότητα στις παγκόσμιες αγορές. Με ένα τρομακτικό σερί οικονομικής κρίσης, πανδημίας, πολέμων και εκτόξευσης των τιμών παγκοσμίως, οι πολίτες μοιάζουν να δίνουν προτεραιότητα στο πορτοφόλι τους και όχι στην επένδυση σε ένα "πράσινο" βιώσιμο μέλλον. Οι αυξανόμενες αναφορές σε πρακτικές greenwashing και greenhushing (όταν οι επιχειρήσεις αποκρύπτουν ή υποβαθμίζουν τις περιβαλλοντικές πρωτοβουλίες τους) έρχονται να δυσφημίσουν περαιτέρω τις οικολογικές πολιτικές και να ενισχύσουν τον σκεπτικισμό της κοινής γνώμης. Όπως αποδεικνύουν έρευνες, μεγαλύτερη σημασία έχει πια για τους καταναλωτές το κόστος και όχι η "πράσινη" και ηθική παραγωγή ενός προϊόντος. Έρευνα του ΙΕΛΚΑ το 2025 έδειξε ότι μόλις το 17% των καταναλωτών στην Ελλάδα είναι πρόθυμο να πληρώσει περισσότερο για προϊόντα φιλικά προς το περιβάλλον, ενώ πάνω από ένας στους τρεις δηλώνει ότι, ανάμεσα σε δύο ίδια προϊόντα, θα επιλέξει το φθηνότερο ανεξαρτήτως οικολογικού αποτυπώματος.
Σύμφωνα με τη διευθύντρια Ερευνών του Ινστιτούτου Ερευνών Περιβάλλοντος & Βιώσιμης Ανάπτυξης του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, δρ Δήμητρα Φουντά, η πλέον σημαντική εξέλιξη στην κλιματική αλλαγή σήμερα είναι η θέρμανση του πλανήτη, η οποία συνεχίζεται και μάλιστα με αυξανόμενο ρυθμό, παρά τα μέτρα ελάττωσής της που έχουν εφαρμοστεί. "Το απότομο "άλμα” που παρατηρήθηκε στην παγκόσμια θέρμανση κατά την τριετία 2023-2025 προκαλεί προβληματισμό στην επιστημονική κοινότητα σήμερα. Και τα τρία αυτά διαδοχικά έτη κατατάσσονται στις τρεις πρώτες θέσεις των θερμότερων ετών όλων των εποχών, παραβιάζοντας και τον στόχο-όριο του 1,5°C" αναφέρει η ίδια και συνεχίζει: "Αυτό έχει ξεπεράσει τις όποιες προβλέψεις των κλιματικών μοντέλων και αποτελεί μια επείγουσα πραγματικότητα που απαιτεί άμεση διαχείριση και αποτελεσματικότερο σχεδιασμό προσαρμογής στα νέα δεδομένα. Η Ελλάδα βρίσκεται σε μία από τις ευάλωτες πε ριοχές ως προς τον θερμικό κίνδυνο. Ο ρυθμός αύξησης της θερμοκρασίας στην Ανατολική Μεσόγειο από τη δεκαετία του 1980 και μετά είναι σχεδόν διπλάσιος αυτού που αντιστοιχεί στην παγκόσμια θερμοκρασία".
ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΑΠΟΤΥΠΩΜΑ ΤΩΝ ΠΟΛΕΜΩΝ
Από την Ουκρανία έως το Σουδάν, τη Γάζα, τον Λίβανο, το Ιράν και τη Βενεζουέλα, δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας, συστήματα ύδρευσης, γεωργικές εκτάσεις και ακτογραμμές εμπλέκονται όλα στον ίδιο κύκλο καταστροφής, αποδεικνύοντας ότι οι συγκρούσεις δεν οδηγούν μόνο σε ανθρωπιστική, αλλά και σε περιβαλλοντική καταστροφή, με συνέπειες για τη δημόσια υγεία, τα οικοσυστήματα και το κλίμα, οι οποίες μπορεί να διαρκέσουν για δεκαετίες. Σύμφωνα με την Greenpeace, στη Γάζα έχουν καταγραφεί σοβαρές ζημιές σε υδάτινες και αγροτικές υποδομές, καθώς και μεγάλες εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα. Στο Σουδάν, η σύγκρουση οδηγεί σε αποψίλωση δασών, αγροτική κατάρρευση και ρύπανση. Στο Ιράν, η ενεργειακή υποδομή γίνεται στόχος, ενώ πιθανές πετρελαιοκηλίδες απειλούν ευαίσθητα θαλάσσια οικοσυστήματα. Ταυτόχρονα, οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις του πολέμου είναι πολύ δύσκολο να υπολογιστούν. Σε αντίθεση με άλλους τομείς, ο αμυντικός δεν υποχρεούται να αναφέρει συστηματικά τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, με αποτέλεσμα ελάχιστες χώρες να δημοσιοποιούν σχετικά δεδομένα. Ωστόσο, έρευνες εκτιμούν ότι οι στρατιωτικές δραστηριότητες ευθύνονται για περίπου 5,5% των παγκόσμιων εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, ποσοστό συγκρίσιμο με αυτό της αεροπορικής βιομηχανίας. Η περίπτωση της Ουκρανίας ανέδειξε πολύ γλαφυρά τις επιπτώσεις του πολέμου στο κλίμα. Ο χάρτης περιβαλλοντικών ζημιών, τον οποίο δημιούργησε η Greenpeace Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης σε συνεργασία με την ουκρανική περιβαλλοντική οργάνωση Ecoaction, αποκάλυψε ένα σκηνικό όπου δάση και φυσικά οικοσυστήματα καταστρέφονται, έδαφος και νερό μολύνονται από τοξικές διαρροές, ενώ οι βομβαρδισμοί προκαλούν πυρκαγιές και καταστρέφουν βιομηχανικές εγκαταστάσεις. Πρόσφατη ανάλυση που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Guardian αναφέρει ότι o πόλεμος των ΗΠΑ και του Ισραήλ κατά του Ιράν οδήγησε σε εκπομπές 5 εκατομμυρίων τόνων αερίων του θερμοκηπίου κατά τις πρώτες 14 ημέρες του, ποσότητα που εξαντλεί τον παγκόσμιο προϋπολογισμό άνθρακα ταχύτερα από ό,τι 84 χώρες συνολικά. Μία από τις πλέον συγκλονιστικές εικόνες του πολέμου ήταν τα μαύρα σύννεφα καπνού πάνω από την Τεχεράνη και η μαύρη τοξική βροχή που έπεσε μετά τους βομβαρδισμούς του Ισραήλ σε αποθήκες καυσίμων. Στον Λίβανο, όπως τονίζεται, επίσης στον Guardian, έχει συντελεστεί μια "οικοκτονία": 500 τετραγωνικά χιλιόμετρα δάσους και 22% των αγροτικών καλλιεργειών καταστράφηκαν, ενώ 100 εκατομμύρια τόνοι από συντρίμμια και απόβλητα μόλυναν το έδαφος και το νερό.
ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ: ΛΥΣΗ Ή ΜΕΡΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ;
Πίσω από την "άυλη" υπόσχεση της Τεχνητής Νοημοσύνης και του ψηφιακού κόσμου κρύβεται μια τεράστια ενεργειακή μηχανή που επιβαρύνει ολοένα και περισσότερο τον πλανήτη. Τα data centers καταναλώνουν ήδη το 1,5% έως 2% της παγκόσμιας ηλεκτρικής ενέργειας, περισσότερες από 415 τεραβατώρες ετησίως, ενώ η έκρηξη της ΤΝ αναμένεται να διπλασιάσει αυτή τη ζήτηση μέχρι το 2030.
Οι γιγαντιαίες εγκαταστάσεις των hyperscale data centers, πολλές από τις οποίες ξεπερνούν τα 100 MW, πιέζουν ασφυκτικά τα ηλεκτρικά δίκτυα και εκτοξεύουν τις τιμές ενέργειας στις τοπικές κοινωνίες. Στη λεγόμενη "Data Center Alley" της Βιρτζίνια, οι τιμές χονδρικής αυξήθηκαν έως και 267%. Την ώρα που οι κυβερνήσεις μιλούν για "πράσινη μετάβαση", η αδιάκοπη ενεργειακή πείνα της ψηφιακής οικονομίας απειλεί να υπονομεύσει κάθε στόχο περιορισμού των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα, τροφοδοτώντας περαιτέρω την κλιματική κρίση. Το αποτύπωμα όμως δεν σταματά στην ενέργεια. Τα data centers καταναλώνουν περίπου 1,5 δισεκατομμύριο λίτρα νερού κάθε μέρα, ποσότητα που επίσης αναμένεται να διπλασιαστεί μέσα στην επόμενη πενταετία. Ένα μόνο μεγάλο hyperscale data center μπορεί να χρησιμοποιεί έως και 19 εκατομμύρια λίτρα ημερησίως, όσο δηλαδή μια πόλη δεκάδων χιλιάδων κατοίκων. Ακόμη και μια απλή αλληλεπίδραση με ΤΝ μπορεί να απαιτεί μισό λίτρο νερού για λίγες δεκάδες prompts. Τα data centers χρησιμοποιούν καθαρό, πόσιμο νερό για την ψύξη των servers τους και αυτό έχει γίνει ένα από τα πλέον αμφιλεγόμενα ζητήματα γύρω από την ανάπτυξη της Τεχνητής Νοημοσύνης και του cloud computing. Mεγάλες εταιρείες όπως η Google, η Microsoft και η Amazon χρησιμοποιούν συχνά νερό υψηλής καθαρότητας στα συστήματα ψύξης, επειδή τα άλατα και οι ρύποι μπορούν να προκαλέσουν διάβρωση ή βλάβες στον εξοπλισμό. Αυτό έχει προκαλέσει έντονες αντιδράσεις σε χώρες που ήδη αντιμετωπίζουν ξηρασία ή λειψυδρία, όπως η Ισπανία και η Ουρουγουάη και πολιτείες όπως η Αριζόνα ή η Καλιφόρνια. Σύμφωνα με πρόσφατες αναφορές, η τελευταία εξετάζει πλέον μέτρα μεγαλύτερης διαφάνειας για την κατανάλωση νερού από τα data centers, επειδή σήμερα πολλά στοιχεία δεν δημοσιοποιούνται. Ταυτόχρονα, τα τελευταία χρόνια η Τεχνητή Νοημοσύνη έχει μετατραπεί σε βασικό εργαλείο στρατιωτικής ισχύος, με ειδικούς να σημειώνουν ότι οι μελλοντικές συγκρούσεις θα καθορίζονται από "software και αυτόνομα συστήματα". Μεγάλη δημοσιότητα πήρε πρόσφατα η σύγκρουση της Anthropic (σ.σ. Εταιρεία έρευνας και ανάπτυξης ΤΝ) με το Πεντάγωνο, όταν η πρώτη αρνήθηκε να χαλαρώσει τους safeguards που θα επέτρεπαν ευρύτερη στρατιωτική χρήση της ΤΝ της σε αυτόνομα οπλικά συστήματα χωρίς ανθρώπινο έλεγχο.
Την ίδια στιγμή, η αγορά της αμυντικής τεχνολογίας επιταχύνεται "με πρωτοφανή ταχύτητα", ενώ ο πόλεμος στο Ιράν χαρακτηρίστηκε ως "ο πρώτος πόλεμος ΤΝ". Αυτή η εξέλιξη συνοδεύεται από αυξανόμενες ανησυχίες, ακόμη και εντός της Silicon Valley, για μια "μετατόπιση από την ΤΝ για το καλό της ανθρωπότητας προς εφαρμογές με γνώμονα το κέρδος".
Στην άλλη πλευρά βρίσκονται αυτοί που μιλούν για το πώς η Τεχνητή Νοημοσύνη συνδέεται άμεσα με την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης. Όπως αναφέρει ο ειδικός σε θέματα βιωσιμότητας, ΤΝ και εταιρικής στρατηγικής, Γιάννης Σταματονικολός, "η Τεχνητή Νοημοσύνη χρησιμοποιείται πλέον για να ενισχύσει την ενεργειακή αποδοτικότητα, για την πρόβλεψη μελλοντικών κλιματικών αλλαγών, για την ίδια τη διαδικασία αναφορών που δημοσιοποιούν οι επιχειρήσεις σχετικά με το περιβαλλοντικό και κοινωνικό τους αποτύπωμα, με όλα αυτά να οδηγούν στην καλύτερη λήψη αποφάσεων". Για τον κο Σταματονικολό, η ΤΝ είναι ταυτόχρονα μέρος της λύσης και μέρος της πρόκλησης. "Η κοινωνία πάντα ψάχνει να βρει τον Μεσσία που θα λύσει τα προβλήματα, και στην παρούσα φάση τείνει να θέλει να τον βρει στην Τεχνητή Νοημοσύνη. Πιστεύω ότι το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν η ΤΝ είναι καλή ή κακή για το κλίμα, αλλά πώς πρέπει να τη σχεδιάσουμε, πώς να τη χρησιμοποιούμε και με ποιο πλαίσιο διακυβέρνησης. Αν εξελίσσεται χωρίς όρια και χωρίς διαφάνεια, τότε μπορεί να εντείνει το πρόβλημα".
Τον Ιανουάριο, το Doomsday Clock, το Ρολόι της Αποκάλυψης που δείχνει συμβολικά το πόσο κοντά βρίσκεται η ανθρωπότητα στην καταστροφή, έδειξε 85 δευτερόλεπτα πριν από τα μεσάνυχτα, με τα μεσά νυχτα να είναι το σημείο της απόλυτης καταστροφής. Πάντως η κοινή γνώμη μοιάζει να παραμένει σκεπτική και μπερδεμένη. Οι αληθινές ιστορίες των ανθρώπων που έχουν υποστεί τις συνέπειες της κλιματικής κρίσης βρίσκονται στο κέντρο της μάχης περιβαλλοντικών οργανώσεων και μίντια για την ευαισθητοποίηση του κοινού. Η μάχη μοιάζει να κερδίζεται, με πρόσφατη έρευνα της Gallup να καταγράφει πως το 44% των Αμερικανών θεωρεί πως η υπερθέρμανση του πλανήτη και η κλιματική αλλαγή είναι πολύ πιο σοβαρές από όσο παρουσιάζονται.
Κάθε μέρα που περνά, η ζωή στον πλανήτη μοιάζει όλο και περισσότερο με σενάριο δυστοπικής ταινίας. Οι πολίτες, παγιδευμένοι ανάμεσα στο eco anxiety και την κόπωσή τους από αυτή, προσπαθούν να πλοηγηθούν σε έναν κόσμο υπερπληροφόρησης, συχνά αντικρουόμενης, πολλές φορές υποκινούμενης. Η μάχη του καλού με το κακό εκτυλίσσεται πλέον μπροστά μας, καθημερινά, μέσα από τη σύγκρουση γύρω από την κλιματική κρίση. Μια σύγκρουση ανάμεσα στην ανεξέλεγκτη εκμετάλλευση των πόρων και στην ανάγκη επιβίωσης των κοινωνιών. Ανάμεσα στον πλουτισμό των λίγων και το κόστος που καλούνται να πληρώσουν οι πολλοί. Το πιο ανησυχητικό είναι πως αυτή η μάχη δεν ανήκει σε κά ποιο μακρινό μέλλον. Συμβαίνει τώρα, αυτήν ακριβώς τη στιγμή.
