Η Άννα δεν πίστευε στα αφτιά της όταν ένα απόγευμα άκουσε τον έφηβο γιο της να συνομιλεί με τον κολλητό του. "Σάστισα. Νόμιζα πως άκουγα έναν ξένο. Ο Νίκος είναι 16 ετών. Μόλις λίγα χρόνια πριν έβλεπε κινούμενα σχέδια με τη αδελφή του. Τώρα χαρακτηρίζει "εύκολη” μια κοπέλα που ντύνεται με μίνι φούστες. Έχω την εντύπωση πως ο Νίκος ξεγλιστράει όλο και περισσότερο μακριά μου…", λέει η Άννα.
Και προσθέτει: "Πρόσφατα διάβασα για την "ανδρόσφαιρα" ("manosphere"), ένα ψηφιακό δίκτυο από ιστοσελίδες, φόρουμ και κανάλια που απευθύνεται αποκλειστικά σε άνδρες και εστιάζει μόνο στον ανδρισμό και τις σχέσεις. Ψάχνοντας παραπάνω, έμαθα πως η manosphere ξεκίνησε από τα 70s και 80s μέσα από το Κίνημα για τα Δικαιώματα των Ανδρών ως αντίδραση στο φεμινιστικό κίνημα. Με την άνθιση του διαδικτύου στα 00s μεταφέρθηκε σε πλατφόρμες όπου διαμορφώθηκε ως υποκουλτούρα, ενώ κεντρικό σημείο αναφοράς της κοινότητας έγινε η θεωρία του "Red Pill", που υποστηρίζει την "αφύπνιση" των ανδρών απέναντι σε μια κοινωνία την οποία θεωρούν προκατειλημμένη εναντίον τους. Σε αυτό το ψηφιακό περιβάλλον, ο πρώην πρωταθλητής του kick boxing Andrew Tate αναδείχθηκε το 2022 ως ο κυρίαρχος εκπρόσωπος της manosphere αυξάνοντας την επιρροή της. Μέσω της πλατφόρμας του Hustler’s University κέρδισε εκατομμύρια νεαρούς οπαδούς, προβάλλοντας έναν τρόπο ζωής που συνδύαζε τον ακραίο πλούτο και τις παραδοσιακές πατριαρχικές αξίες ακραίου μισογυνισμού (σ.σ.: πρόσφατα συνελήφθη με τον αδερφό του στο Μαϊάμι αντιμετωπίζοντας κατηγορίες για βιασμούς, σεξουαλική εκμετάλλευση και άλλα σοβαρά αδικήματα).
ΤΟΞΙΚΗ ΚΑΙ ΕΘΙΣΤΙΚΗ
Τι είναι αυτό, όμως, που μαγνητίζει έναν 16χρονο και τον σπρώχνει στην αγκαλιά της manosphere; Για την ψυχολόγο MSc-ψυχοθεραπεύτρια Βέρα Αθανασίου "ο έφηβος από τη φύση του νιώθει μετέωρος, παλαντζάρει ανάμεσα στην παιδικότητα και την ενηλικίωση, επιθυμώντας να είναι και να δείχνει μεγάλος. Μέσα σε αυτή την περιδίνηση, προκύπτουν αναζητήσεις, αναδύονται πρώιμοι φόβοι, που οδηγούν τον έφηβο να αναζητήσει ένα καταφύγιο σταθερό, συμπαγές, που να προσφέρει απαντήσεις. Όταν αυτό το καταφύγιο δεν το παρέχει η οικογένεια, κάποιος δάσκαλος ή κάποιο θετικό πρότυπο, τότε ο έφηβος θα το αναζητήσει αλλού. Κι εδώ είναι που οι κοινότητες αυτές καταλαμβάνουν χώρο —δεν καλύπτουν την έλλειψη γνώσεων για τις σχέσεις, αλλά την ανάγκη του εφήβου να νιώσει ότι ανήκει, ότι τον καταλαβαίνουν, ότι η εμπειρία του έχει νόημα και ότι κάποιος του προσφέρει μια σαφή αφήγηση για το ποιος είναι και πώς πρέπει να κινηθεί στον κόσμο".
Για την ειδικό, συνήθως υπάρχει μεθόδευση πίσω από το περιεχόμενο. "Η manosphere δεν στρατολογεί με το μίσος αλλά με την πλάνη της υποτιθέμενης κατανόησης. Πρώτα καλλιεργεί στον έφηβο την αίσθηση ότι έχει κάπου να απευθυνθεί. Αφού κερδίσει την εμπιστοσύνη του προς την κοινότητα, δημιουργώντας μια ισχυρή ενδοομάδα, στη συνέχεια εξαπολύει ρητορική μίσους προς την εξωομάδα (δηλαδή τις γυναίκες) προκειμένου να ενισχύσει την αφοσίωση προς την κοινότητα. Είναι σαν να λέει: "Δεν φταις εσύ που νιώθεις μόνος, αλλά οι γυναίκες και ο τρόπος που σε εκμεταλλεύονται. Ακολούθησε αυτά τα βήματα και θα πάρεις τον έλεγχο της ζωής σου”. Θα τολμούσαμε, λοιπόν, να πούμε πως οι εν λόγω κοινότητες τείνουν να έχουν αποπλανητικό χαρακτήρα", εξηγεί η κα Αθανασίου.
"ΕΜΕΙΣ ΔΕΝ ΤΟΝ ΜΕΓΑΛΩΣΑΜΕ ΕΤΣΙ"
Για να επιστρέψουμε στην Άννα, η μεγάλη της απορία ήταν πώς ο έφηβος γιος της, που έχει μεγαλώσει σε ένα περιβάλλον που σέβεται την ισότητα, έχει αποκτήσει αυτή την απαξιωτική προς τις γυναίκες συμπεριφορά. Όπως εξηγεί η ειδικός, "συχνά έχουμε στο μυαλό μας πως ο μισογυνισμός φύεται σε περιβάλλοντα όπου κυριαρχούν η υποτίμηση της γυναίκας και η τοξική αρρενωπότητα. Και ενώ κάτι τέτοιο ισχύει σε αρκετές περιπτώσεις, ταυτόχρονα, η σύγχρονη έρευνα και κλινική εμπειρία αποκαλύπτουν πως ο μισογυνισμός δεν ξεκινάει απαραίτητα από μια κουλτούρα μίσους προς τη γυναίκα, αλλά ενίοτε επιστρατεύεται στο άτομο ασυνείδητα από την ανάγκη ανακούφισης δυσάρεστων συναισθημάτων.
Ο μισογυνισμός ως στάση προβάλλει την ιδέα της ανωτερότητας του άντρα. Μοιραία, μια τέτοια πεποίθηση θα αγγίξει με ισχυρό αποτύπωμα μια ευάλωτη προσωπικότητα, ένα άτομο που για διάφορους λόγους αισθάνεται αποδυναμωμένο, ανάξιο, επειδή θα του δώσει μια απατηλή διέξοδο στο αίσθημα ανεπάρκειας που έχει. Θα το διευκολύνει να απαρνηθεί την αίσθηση αναξιότητας που διατηρεί για τον εαυτό του και θα το παροτρύνει να προβάλει αυτό το ελλειπές κομμάτι του εαυτού του σε κάποιον άλλον· εν προκειμένω, στις γυναίκες και σε ό,τι εκείνες αντιπροσωπεύουν. Είναι σαν να σου λέει: "Δεν είμαι εγώ ο ανεπαρκής. Είσαι εσύ που δεν αξίζεις τίποτα”.
Επίσης, σε ένα κοινό πλαίσιο, διεθνείς μελέτες αποδεικνύουν πως ο μισογυνισμός ενίοτε υιοθετείται από ντροπή όταν για παράδειγμα, ένας έφηβος –όπως είναι κατά τα άλλα φυσιολογικό– αναζητά να ανήκει κάπου, αλλά ταυτόχρονα αισθάνεται μόνος, περιθωριοποιημένος. Στην προσπάθειά του να ενταχθεί σε μια ομάδα και παράλληλα στον φόβο ότι αν δεν κάνει αυτό που κάνουν οι "cool” συμμαθητές του θα χλευαστεί, μπορεί να αναγκαστεί να υιοθετήσει μισογυνικές πεποιθήσεις, προκειμένου να γίνει και ο ίδιος μέλος της ομάδας.
Από την άλλη, σε μισογύνη μπορεί να εξελιχθεί και ένας έφηβος που κουβαλά εσωτερικευμένο θυμό για τη μητέρα του και στη συνέχεια μεταθέτει και γενικεύει αυτό τον θυμό (πάλι ασυνείδητα) και σε άλλα θηλυκά πρόσωπα –αν και αυτό δεν σημαίνει πως κάθε θυμωμένος έφηβος υιοθετεί αιρετικές απόψεις".
Η ψυχολόγος Στέλλα Αργυρίου προσθέτει: "Πολλοί γονείς λένε "δεν τον μεγαλώσαμε έτσι” και συνήθως έχουν δίκιο. Το πρόβλημα είναι ότι σήμερα η οικογένεια δεν είναι ο μοναδικός παράγοντας που διαμορφώνει τις πεποιθήσεις ενός παιδιού. Ο ψηφιακός κόσμος έχει γίνει ένας δεύτερος και πολλές φορές ισχυρότερος χώρος κοινωνικοποίησης. Στην εφηβεία, ο εγκέφαλος αναζητά απαντήσεις σε θεμελιώδη ερωτήματα: "ποιος είμαι;”, "πού ανήκω;”, "πώς αποκτώ αξία;”. Αν ένας έφηβος νιώθει απόρριψη, ανασφάλεια ή αβεβαιότητα, είναι πιο πιθανό να έλκεται από αφηγήσεις που προσφέρουν εύκολες εξηγήσεις και ξεκάθαρους "ενόχους”. Ο μισογυνισμός, σε αυτές τις περιπτώσεις, δεν είναι η αιτία της κρίσης ταυτότητας. Είναι συχνά το σύμπτωμά της".
Η ΒΙΤΡΙΝΑ ΤΗΣ ΑΥΤΟΒΕΛΤΙΩΣΗΣ
Σύμφωνα με τον ΟΗΕ (UN Women), η έκθεση σε αυτό το περιεχόμενο έχει οδηγήσει την Gen Z σε πιο συντηρητικές απόψεις για τους έμφυλους ρόλους συγκριτικά με τις παλαιότερες γενιές. Στην Ελλάδα, πρόσφατη μελέτη (2026) στα e-Journals (ΕΚΤ) και στο MDPI ανέλυσε την εγχώρια ανδρόσφαιρα. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι το χιούμορ και τα memes λειτουργούν ως δούρειος ίππος για την κανονικοποίηση του μισογυνισμού. Αντίθετα με το υλιστικό αμερικανικό πρότυπο της επίδειξης πλούτου, η ελληνική εκδοχή συνδέει την αρρενωπότητα με παραδοσιακές και ορθόδοξες αξίες, παρουσιάζοντας τον φεμινισμό ως απειλή για την εθνική ταυτότητα.
Παράλληλα, στο ελληνικό YouTube και TikTok αναπτύσσονται ταχύτατα κανάλια που αναπαράγουν αυτούσια τη ρητορική τύπου Andrew Tate. Με τίτλους όπως "Γιατί οι σύγχρονες γυναίκες δεν θέλουν καλούς άντρες", τα κανάλια αυτά θεοποιούν το εύκολο χρήμα (crypto, dropshipping) και την ιδέα του άνδρα-αρχηγού (provider), επιτιθέμενα συστηματικά στη "woke κουλτούρα".
Το ανησυχητικό είναι ότι οι αλγόριθμοι δεν λειτουργούν ουδέτερα. Όσο περισσότερο αλληλεπιδρά κάποιος με τέτοιο περιεχόμενο, τόσο περισσότερο του προτείνεται. Έτσι δημιουργείται μια "ψηφιακή πραγματικότητα", όπου ο έφηβος αρχίζει να πιστεύει ότι όλοι σκέφτονται έτσι και ότι αυτή είναι η φυσιολογική εικόνα του κόσμου.
Aπό την άλλη δεν πρέπει να γελιόμαστε: Πίσω από τη ρητορική αυτών των ομάδων δεν κρύβεται κάποια ιδεολογία, αλλά το κέρδος. Η ανδρόσφαιρα λειτουργεί με καθαρά οικονομικούς όρους, επιστρατεύοντας ακραία ψηφιακά "δολώματα" ("clickbaits") για να αυξήσει τα έσοδά της. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το μοντέλο του "ψυχαγωγικού μισογυνισμού". Όπως επισημαίνει μελέτη του Dublin City University (DCU), το τοξικό περιεχόμενο μεταμφιέζεται σε memes, αστεία ή μουσική, εκμηδενίζοντας τις αντιστάσεις των εφήβων που το καταναλώνουν καθώς το λογαριάζουν ως απλή διασκέδαση. Μάλιστα, η έρευνα του DCU αποκάλυψε ότι τα YouTube shorts προτείνουν σημαντικά υψηλότερο ποσοστό τέτοιου περιεχομένου (61,5%) σε σχέση με το TikTok (34,7%), στην επιθετική προσπάθεια της πλατφόρμας να κρατήσει το νεανικό κοινό.
Το ερώτημα είναι εύλογο: πώς οι αλγόριθμοι του TikTok ή του YouTube παγιδεύουν τους εφήβους σε αυτό το περιεχόμενο; Για τη Βέρα Αθανασίου, "ο εγκέφαλος δεν είναι απλώς θεατής του περιεχομένου που καταναλώνει· είναι αδηφάγος επεξεργαστής της πληροφορίας στην οποία εκτίθεται. Καταπίνει κάθε επαναλαμβανόμενο μήνυμα και το διαμορφώνει ανάλογα, δημιουργώντας σταδιακά εξοικείωση ακόμη και με ερεθίσματα και καταστάσεις που υπό φυσιολογικές συνθήκες θα προκαλούσαν αποστροφή. Άλλες φορές ταυτίζεται με τον "θύτη”, άλλες φορές ταυτίζεται με το "θύμα” και άλλοτε και με τους δύο ρόλους, ανάλογα με το περιβάλλον στο οποίο βρίσκονται".
ΜΙΑ "ΚΑΡΙΚΑΤΟΥΡΑ" ΑΝΔΡΙΣΜΟΥ
Μήπως, λοιπόν, η ανδρόσφαιρα έρχεται να προσφέρει μια έτοιμη συνταγή ανδρισμού για αγόρια που νιώθουν χαμένα; "Ακριβώς αυτό κάνει", υπογραμμίζει η Στέλλα Αργυρίου. "Η εφηβεία είναι μια περίοδος όπου τα αγόρια προσπαθούν να απαντήσουν στο ερώτημα "τι σημαίνει να είμαι άνδρας σήμερα;”. Οι κοινωνικές αλλαγές έχουν ευτυχώς διευρύνει τους ρόλους των φύλων, όμως δεν δίνουν πάντα στα αγόρια νέα, υγιή πρότυπα στα οποία μπορούν να στηριχθούν. Έτσι, όταν κάποιος εμφανίζεται στο TikTok ή στο YouTube και τους λέει με απόλυτη βεβαιότητα "ο πραγματικός άνδρας είναι αυτός”, τους προσφέρει κάτι που μειώνει την αβεβαιότητα.
Το ζητούμενο δεν είναι να δαιμονοποιήσουμε την ανάγκη των αγοριών να αναζητούν ανδρικά πρότυπα, αλλά να φροντίσουμε ώστε αυτά τα πρότυπα να βασίζονται στον σεβασμό, στην αυτογνωσία, στη συναισθηματική ανθεκτικότητα και όχι στην κυριαρχία ή στην απαξίωση των γυναικών". Αυτό που χρειάζεται περισσότερο ένας έφηβος είναι ένας ενήλικας που θα ακούσει όσα σκέφτεται χωρίς να τον κατακρίνει. Αν ο γονιός απαντήσει μόνο με θυμό ή ειρωνεία, ο έφηβος θα στραφεί ακόμη περισσότερο στην ομάδα που τον επιβεβαιώνει. Χρειάζεται διάλογος και εκπαίδευση στην κριτική σκέψη. Να μάθουμε στα παιδιά να αναρωτιούνται: "ποιος δημιούργησε αυτό το βίντεο; Γιατί μου εμφανίζεται; Ποιος ωφελείται αν το πιστέψω;".
Για τη Βέρα Αθανασίου, "ένα αγόρι που μεγαλώνει νιώθοντας ανασφάλεια, μοναξιά ή σύγχυση για το τι σημαίνει σήμερα να είσαι άνδρας είναι φυσικό να αναζητήσει απαντήσεις. Η ανδρόσφαιρα δεν ενθαρρύνει την ενδοσκόπηση, αλλά λειτουργεί ως ιδεολογικός μεσσίας. Αντί για το "ανακάλυψε ποιος είσαι”, επιτάσσει το "θα σου πω εγώ ποιος πρέπει να είσαι για να κυριαρχείς”. Αυτή η έτοιμη λύση, δοσμένη με απόλυτη βεβαιότητα, μαγνητίζει τον έφηβο που παλεύει με τη σύγχυση της ταυτότητάς του. Στην προσπάθειά του να διαφοροποιηθεί από την οικογένεια, ο νέος αναζητά εξωτερικές αυθεντίες και όσο πιο ευάλωτος είναι, τόσο πιο επιρρεπής γίνεται σε ακραίες πεποιθήσεις.
Το ζήτημα, λοιπόν, που τίθεται εδώ δεν είναι ότι τα αγόρια αναζητούν μια ανδρική ταυτότητα. Αυτό είναι απολύτως φυσιολογικό. Το ερώτημα είναι τι είδους ταυτότητα τους προσφέρουμε. Αν η απάντηση είναι ότι ένας "αληθινός άνδρας” δεν λυγίζει ποτέ, δεν εκφράζει τα συναισθήματά του και πρέπει διαρκώς να αποδεικνύει την αξία του, τότε στην πραγματικότητα του επιβάλλουμε έναν ρόλο αντί να του επιτρέπουμε να γνωρίσει τον εαυτό του".
Στο παρελθόν, το πρότυπο του άνδρα διαμορφωνόταν μέσα από ζωντανές σχέσεις: τον πατέρα, τον δάσκαλο, τον προπονητή. Είχαν ελαττώματα, αλλά και ανθρώπινη διάσταση. Σήμερα, ο έφηβος χτίζει ταυτότητα σε ένα ψηφιακό κενό, όπου ο αλγόριθμος δεν αναζητά έναν ισορροπημένο ενήλικα, αλλά έναν εθισμένο χρήστη. Το αποτέλεσμα είναι μια "καρικατούρα" ανδρισμού, βασισμένη αποκλειστικά στον πλούτο, τη σωματική κυριαρχία και την υποταγή.
ΑΝΤΕΠΙΘΕΣΗ ΣΤΗ ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΧΕΙΡΑΦΕΤΗΣΗ
Κι αν η ανδρόσφαιρα προσφέρει μια διέξοδο σε άνδρες που νιώθουν ότι έχασαν τη θέση τους στην κοινωνία; Για τη Στέλλα Αθανασίου, το παραπάνω σενάριο δεν έχει βάση: "Δεν πιστεύω ότι η χειραφέτηση των γυναικών είναι η αιτία της ανδρόσφαιρας. Η ιστορία δεν είναι μια μάχη ανάμεσα στα δύο φύλα, όπου ό,τι κερδίζει ο ένας το χάνει ο άλλος. Η χειραφέτηση των γυναικών ήταν μια βαθιά κοινωνική αλλαγή που επηρέασε όλους μας. Για αιώνες, οι ρόλοι των φύλων ήταν αυστηρά προκαθορισμένοι. Όταν αυτοί οι ρόλοι άρχισαν να αλλάζουν, οι γυναίκες διεκδίκησαν περισσότερη ελευθερία και ευκαιρίες, ενώ οι άνδρες βρέθηκαν μπροστά στην πρόκληση να επαναπροσδιορίσουν τη θέση και την ταυτότητά τους σε μια νέα πραγματικότητα.
Αυτή η μετάβαση δεν ήταν εύκολη για όλους, ιδιαίτερα σε μια εποχή που χαρακτηρίζεται από οικονομική ανασφάλεια, μοναξιά και έντονες κοινωνικές αλλαγές. Η ανδρόσφαιρα βρίσκει απήχηση όχι επειδή οι άνδρες στέκονται απέναντι στις γυναίκες, αλλά επειδή πολλοί αναζητούν νόημα, κοινότητα και μια αίσθηση προσανατολισμού σε έναν κόσμο που αλλάζει. Το πρόβλημα είναι ότι συχνά μετατρέπει μια υπαρκτή αγωνία σε μια ιστορία αντιπαράθεσης, σαν η πρόοδος του ενός φύλου να προϋποθέτει την ήττα του άλλου. Δεν το πιστεύω αυτό. Οι υγιείς σχέσεις δεν χτίζονται πάνω σε παιχνίδια μηδενικού αθροίσματος. Η πρόοδος των γυναικών δεν συνεπάγεται την υποχώρηση των ανδρών, προϋποθέτει τον επαναπροσδιορισμό των ρόλων και των προσδοκιών και για τους δύο".
Διαβάστε Επίσης
