Όλο και πιο συχνά, το timeline του TikTok και του Instagram κατακλύζεται από βίντεο νεαρών δημιουργών που μετατρέπουν τη μοναξιά τους σε statement. Ζουν μόνες, δηλώνουν περήφανες που δεν έχουν κοινωνικό κύκλο και αποθεώνουν τις Παρασκευές χωρίς παρέα ή τις Κυριακές χωρίς σχέδια. Αυτή η νέα τάση έχει ήδη το δικό της όνομα: "loneliness Influencers". Μάλιστα, η εταιρία YPulse, που παρακολουθεί τις τάσεις της Gen Z και των Millennials, την ανακήρυξε πρόσφατα ως μία από τις πιο καθοριστικές κατηγορίες περιεχομένου της χρονιάς.
Διαβάστε Επίσης
Η ΜΟΝΑΧΙΚΗ INFLUENCER ΤΗΣ ΔΙΠΛΑΝΗΣ ΠΟΡΤΑΣ
Η 24χρονη Lana Isa από το Τορόντο κοιτάζει το βροχερό τοπίο από το παράθυρό της και βάζει μια κατεψυγμένη πίτσα στον φούρνο. Αφού ταΐσει τη γάτα της, τακτοποιεί το ήδη καθαρό σαλόνι της, κάθεται στον διθέσιο καναπέ και απολαμβάνει το δείπνο της. Η Lana θα μπορούσε κάλλιστα να ζει σε ένα διαμέρισμα στην Αθήνα, ωστόσο αυτή η απλή ρουτίνα στο μικρό, άψογα τακτοποιημένο διαμέρισμά της, μετρά πλέον πάνω από 7 εκατομμύρια προβολές στο TikTok.
Μετά από αλλαγές σχολείων, τη διαχείριση μιας γενικευμένης αγχώδους διαταραχής και την απομόνωση της πανδημίας, η νεαρή Καναδή είδε τον κοινωνικό της κύκλο να εκμηδενίζεται. Αντί να κρύψει τη μοναξιά της την έκανε motto. To "POV: Κορίτσι Χωρίς Φίλους" δεν είναι ένα θλιβερό σλόγκαν για εκείνη, αλλά η απόλυτη απενοχοποίηση της καθημερινότητάς της. Μέσα από την οθόνη, η απομόνωση παύει να μοιάζει με τιμωρία και μετατρέπεται σε μια ζεστή, ελκυστική ιεροτελεστία.
Η ΛΑΜΠΕΡΗ ΟΨΗ ΤΟΥ ΝΟΜΙΣΜΑΤΟΣ
Στον αντίποδα υπάρχει και η glam εκδοχή του ίδιου φαινομένου, με την 36χρονη Αμερικανίδα Paulina Cee να περιγράφει τον εαυτό της στα social ως "ένα κορίτσι που προτιμά να μένει σπίτι. Εγωίστρια από επιλογή. Ζώντας μόνη στη Νέα Υόρκη". Μέσα από βίντεό της, που έχει ήδη συγκεντρώσει πάνω από 11,5 εκατομμύρια προβολές, τη βλέπουμε να επιστρέφει στο χλιδάτο της διαμέρισμα ντυμένη με αψεγάδιαστο look. Αφού μαγειρεύει στo airfryer χτένια με μαύρο ριζότο, κάθεται στον καναπέ με τις μεταξωτές πιτζάμες της και απολαμβάνει το φαγητό της. Πριν πέσει για ύπνο τη βλέπουμε στο υπερσύγχρονο μπάνιο της να απλώνει μια μάσκα ομορφιάς με κολλαγόνο "για λαμπερή και λεία επιδερμίδα", όπως τονίζει η ίδια.
Τα σχόλια χιλιάδες, από θετικά έως ενθουσιώδη. "Είμαι 50 ετών, μητέρα τριών παιδιών και πάντα αναρωτιόμουν αν έφταιγα που ήμουν μοναχική. Μου έδωσες την ελευθερία να απολαμβάνω τη μοναξιά μου. Σε ευχαριστώ, με απελευθέρωσες", διαβάζουμε σε ένα από αυτά.
ΔΥΟ ΚΟΣΜΟΙ, ΜΙΑ ΤΑΥΤΙΣΗ
Και οι δύο παραπάνω εκδοχές των loneliness influencers είναι εξίσου επιτυχημένες στα social media, ωστόσο, το κοινό χωρίζεται ξεκάθαρα σε δύο στρατόπεδα, ανάλογα με το ποια κατηγορία επιλέγει να ακολουθήσει. Για την ψυχολόγο και ψυχοθεραπεύτρια Βασιλένα Σταυροπούλου "αυτά τα βίντεο δεν τα παρακολουθούν μόνο άνθρωποι που είναι μόνοι. Μια γυναίκα μπορεί να έχει σύντροφο, παιδιά, φίλους, απαιτητική δουλειά και παρ’ όλα αυτά να καθηλώνεται βλέποντας κάποια άλλη να επιστρέφει σε ένα άδειο σπίτι, να τρώει μόνη της και να περνά ένα ολόκληρο βράδυ χωρίς να της μιλά κανείς, γιατί αυτό που ζηλεύει τη δεδομένη στιγμή μπορεί να μην είναι η μοναξιά αλλά η απουσία απαιτήσεων.
Η γυναίκα της "διπλανής πόρτας” προσφέρει κυρίως ταύτιση. Δεν έχει την τέλεια ζωή και ακριβώς γι’ αυτό μπορεί να γίνει οικεία. Για μια γυναίκα που πράγματι ζει μόνη, αυτό μπορεί να είναι πολύ ανακουφιστικό, αφού βλέπει επιτέλους μια καθημερινότητα που μοιάζει με τη δική της χωρίς να παρουσιάζεται σαν κοινωνική αποτυχία. Όσον αφορά στη δεύτερη κατηγορία, το δέλεαρ είναι διαφορετικό. Το πολυτελές διαμέρισμα, η τεχνολογία, τα ακριβά προϊόντα και οι τελετουργίες αυτοφροντίδας μετατρέπουν τη μοναξιά σε κάτι πολύ πιο ασφαλές, που εκπέμπει το μήνυμα "είμαι μόνη μεν αλλά δε μου λείπει τίποτα”.
Αυτό είναι μια πολύ ισχυρή φαντασίωση, γιατί η μοναξιά συνήθως συνδέεται στο μυαλό μας με την έλλειψη συντρόφου, παρέας, οικογένειας. Μπορεί να μην υπάρχουν άνθρωποι στο κάδρο, υπάρχουν όμως άνεση, χρήματα, ομορφιά, έλεγχος. Έτσι, η απομόνωση παύει να μοιάζει με στέρηση και αρχίζει να μοιάζει με προνόμιο. Και σε αυτή την περίπτωση εμφανίζεται το γνώριμο πρόβλημα των social media: αυτό που αρχικά μας ξεκουράζει μπορεί πολύ γρήγορα να γίνει κάτι με το οποίο συγκρινόμαστε.
Η ταύτιση μπορεί να υπάρξει και στις δύο κατηγορίες, στη δεύτερη, όμως, προστίθενται πιο έντονα η κοινωνική σύγκριση και η φαντασίωση μιας ιδανικής εκδοχής ζωής, που σε ορισμένους ανθρώπους ίσως τελικά να έχει το αντίθετο αποτέλεσμα, καθώς η ανοδική κοινωνική σύγκριση μπορεί να μας κάνει να αξιολογούμε πιο αυστηρά τη δική μας ζωή".
ΟΤΑΝ Η ΑΠΟΜΟΝΩΣΗ ΜΕΤΑΦΡΑΖΕΤΑΙ ΣΕ LIKES ΚΑΙ ΧΙΛΙΑΔΕΣ VIEWS
Σε αντίθεση με τη σκληρή πραγματικότητα, η μοναξιά στα reels των loneliness influencers πλασάρεται ως lifestyle. Πίσω από την υπερ-αισθητικοποιημένη εικόνα στο TikTok, ωστόσο, μαίνεται μια έντονη συζήτηση, με τους ειδικούς να εκφράζουν την ανησυχία τους. H Melody Ding, καθηγήτρια που ερευνά την κοινωνική σύνδεση και τη μοναξιά στο Πανεπιστήμιο του Σίδνεϊ προειδοποιεί ότι οι loneliness influencers μπορούν να κάνουν τη μοναξιά να φαίνεται "πραγματικά ελκυστική", αλλά οι άνθρωποι εξακολουθούν να χρειάζονται κοινωνική σύνδεση. "Είμαστε κοινωνικά όντα. Επιβιώνουμε καλύτερα με συντροφικότητα, με ανθρώπους γύρω μας", λέει.
Παρόμοια άποψη έχει η ψυχολόγος Στέλλα Αργυρίου με την ίδια να εξηγεί: "η μοναχικότητα δεν είναι από μόνη της κάτι αρνητικό, αλλά δεν ισχύει το ίδιο για τη μοναξιά. Συνήθως τα μπερδεύουμε. Η συνειδητή απομόνωση μπορεί να είναι πολύτιμη, αφού μας δίνει χώρο να έρθουμε σε επαφή με τον εαυτό μας. Η διαφορά βρίσκεται κυρίως στο αν αυτή η κατάσταση είναι επιλογή ή αδιέξοδο. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η χρόνια μοναξιά παρουσιάζεται ως ιδανικός τρόπος ζωής, χωρίς να φαίνεται το ψυχικό της κόστος. Μια άψογη αισθητική, ένα προσεγμένο σπίτι, χαμηλός φωτισμός, μουσική, μαγείρεμα: για κάποιον μπορεί αυτά να κάνουν την απομόνωση να μοιάζει με αυτάρκεια ή με κάτι θελκτικό. Όμως ένα όμορφο περιβάλλον δε μπορεί σε καμία περίπτωση να αντικαταστήσει την ανθρώπινη ανάγκη για σύνδεση".
Η ΕΜΦΥΛΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ
Με τα πιο δημοφιλή παραδείγματα των λογαριασμών να ανήκουν σε γυναίκες, το ερώτημα γεννιέται αυθόρμητα: γιατί η μοναξιά στα social media παρουσιάζεται ως γυναικεία υπόθεση; Η ψυχολόγος Στέλλα Αργυρίου εξηγεί πώς οι online αλγόριθμοι και οι κοινωνικές προσδοκίες εγκλώβισαν τη μοναξιά σε ένα cozy, εμπορικό γυναικείο αφήγημα.
"Θα ήμουν πολύ προσεκτική με τη σκέψη ότι οι γυναίκες έχουν κάποια έμφυτη τάση να "αισθητικοποιούν” περισσότερο τη μοναξιά", αναφέρει η ειδικός. Και συνεχίζει: "Αυτό που βλέπουμε είναι το αποτέλεσμα του τρόπου με τον οποίο έχουν διαμορφωθεί διαφορετικές online κουλτούρες και προσδοκίες γύρω από το φύλο. Το lifestyle περιεχόμενο (σπίτι, περιποίηση, μαγείρεμα, διακόσμηση, καθημερινές ρουτίνες) έχει εδώ και χρόνια πολύ έντονη γυναικεία παρουσία. Επομένως, όταν η μοναξιά μετατρέπεται σε lifestyle αφήγημα, είναι φυσικό να δανείζεται αυτή την ήδη υπάρχουσα οπτική γλώσσα.
Επιπλέον, στις γυναίκες κοινωνικά επιτρέπεται συχνότερα να μιλούν δημόσια για συναισθήματα, ευαλωτότητα και μοναξιά. Ένας άνδρας μπορεί να βιώνει ακριβώς το ίδιο συναίσθημα, αλλά να το εκφράζει μέσα από εντελώς διαφορετικό είδος περιεχομένου ή να μην το ονομάζει καν μοναξιά. Οπότε θα έλεγα ότι δεν είναι τόσο ότι οι γυναίκες "κάνουν τη μοναξιά όμορφη” πιο εύκολα. Είναι ότι η συγκεκριμένη μορφή της, δηλαδή cozy διαμέρισμα, self-care, καθημερινές ρουτίνες, ταιριάζει πολύ καλά σε ένα ήδη εδραιωμένο, οπτικά ισχυρό και εμπορικά αξιοποιήσιμο είδος γυναικείου online περιεχομένου".
Η ΨΗΦΙΑΚΗ "ΛΕΙΑΝΣΗ" ΤΗΣ ΜΟΝΑΞΙΑΣ
Η συζήτηση γύρω από τη μοναξιά έχει πάρει και εδώ και καιρό πολύ μεγάλες διαστάσεις. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας την αντιμετωπίζει ως σοβαρό ζήτημα δημόσιας υγείας. Τα στοιχεία της αρμόδιας Επιτροπής του ΠΟΥ για την Κοινωνική Σύνδεση είναι αποκαλυπτικά: περίπου 1 στους 6 ανθρώπους παγκοσμίως υποφέρει από κοινωνική απομόνωση.
Αν δεχτούμε πως η ψηφιακή "λείανση" της μοναξιάς –η μετατροπή της, δηλαδή, σε ένα καλαίσθητο περιεχόμενο στα social media– ξεκίνησε ως μια προσπάθεια να σπάσει το ταμπού της κοινωνικής απομόνωσης, τι κινδύνους μπορεί να κρύβει η μονιμοποίηση και κανονικοποίηση της αποξένωσης; Για τη Βασιλένα Σταυροπούλου "χρειάζεται πρώτα να ξεχωρίσουμε δύο πράγματα που στα social media συχνά μπαίνουν στο ίδιο καλάθι. Το να είμαι μόνος και το να νιώθω μόνος δεν είναι το ίδιο. Η επιλεγμένη μοναχικότητα μπορεί να είναι εξαιρετικά υγιής καθώς μπορεί να σημαίνει αυτονομία, ξεκούραση, χρόνο χωρίς κοινωνικές απαιτήσεις. Είναι πολύ θετικό που αυτά τα βίντεο αποδομούν την παλιά αντίληψη ότι μια γυναίκα που τρώει μόνη της, ζει μόνη της ή περνά μόνη ένα Σαββατόβραδο είναι αυτομάτως δυστυχισμένη ή ότι κάτι λείπει από τη ζωή της.
Η μοναξιά όμως είναι κάτι διαφορετικό. Είναι η υποκειμενική αίσθηση ότι οι σχέσεις και η σύνδεση που έχω δεν είναι αυτές που χρειάζομαι και αυτή δεν είναι μια κατάσταση που πρέπει να εξωραΐσουμε. Ο κίνδυνος λοιπόν αρχίζει όταν κάτι που αρχικά λειτουργούσε ως αποστιγματοποίηση μετατρέπεται σε ρομαντικοποίηση της απόσυρσης και το πρόβλημα είναι ότι η αποφυγή μπορεί να είναι πολύ ανακουφιστική βραχυπρόθεσμα. Αν οι κοινωνικές σχέσεις αγχώνουν, προκαλούν απογοήτευση ή φόβο απόρριψης, το να κλειστεί κάποιος στο σπίτι μειώνει αμέσως αυτή τη δυσφορία. Και ακριβώς επειδή αυτή η απόσυρση ανακουφίζει, υπάρχει κίνδυνος να επαναλαμβάνεται. Όταν μάλιστα αυτή η απόσυρση επιβραβεύεται και από ένα ολόκληρο online community που ισχυρίζεται ότι αυτό δεν είναι απλώς ένας τρόπος να αντιμετωπιστεί μια δύσκολη περίοδος αλλά μια ταυτότητα, τότε η προσωρινή προσαρμογή μπορεί να παγιωθεί".
Τι θα είχε νόημα να κάνουμε παρατηρώντας αυτό το φαινόμενο; "Να αποδαιμονοποιήσουμε τη μοναχικότητα και να μην κανονικοποιήσουμε τη χρόνια αποσύνδεση", διευκρινίζει η κα Σταυροπούλου. Και προσθέτει: "Τα social media μπορούν πράγματι να μας κάνουν να αισθανθούμε λιγότερο μόνοι βλέποντας ανθρώπους που μας μοιάζουν, αλλά η αίσθηση ότι κάποιος εκεί έξω μας καταλαβαίνει δεν μπορεί πάντα να υποκαταστήσει μια αμοιβαία ανθρώπινη σχέση, όπου υπάρχει ανταπόκριση, φροντίδα, σύγκρουση, συμβιβασμός και πραγματική παρουσία. Κατά τη γνώμη μου, οι loneliness influencers δεν είναι από μόνοι τους ένα προβληματικό φαινόμενο. Το ερώτημα είναι τι ακριβώς κανονικοποιούν: το δικαίωμα να είσαι καλά όταν είσαι μόνος ή την παραίτηση από την ανάγκη να συνδεθείς; Αυτά τα δύο μπορεί στην οθόνη να μοιάζουν πολύ, ψυχολογικά, όμως, είναι εντελώς διαφορετικά".
ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΑΥΤΙΣΗ ΣΤΗΝ ΑΜΦΙΒΟΛΙΑ
Τι γίνεται, όμως, όταν αυτή η αισθητική τελειότητα των άψογων διαμερισμάτων και των λαμπερών γυναικών μετατρέπεται σε μια καλοστημένη βιτρίνα μεγάλων brands; Οι creators διαφημίζουν από κασμιρένιες κουβέρτες μέχρι σκούπες τελευταίας τεχνολογίας, με την αγορά τους να υπόσχεται εσωτερική γαλήνη και τον απόλυτο έλεγχο της καθημερινότητας. Απέναντι σε αυτή την εμπορευματοποίηση, πώς νιώθει ο χρήστης; Μήπως τελικά αυτό που βλέπουμε δεν είναι η μοναξιά, αλλά η αισθητικοποιημένη και εμπορεύσιμη εκδοχή της;
Για τη Βασιλένα Σταυροπούλου, "ο θεατής δεν σκέφτεται αυτομάτως ότι όλο αυτό είναι ψέμα, συνήθως όμως αρχίζει να αμφιβάλλει για το πόσο αυθόρμητο είναι αυτό που βλέπει. Μέχρι εκείνη τη στιγμή υπάρχει η αίσθηση ότι κάποιος ανοίγει ένα παράθυρο στην προσωπική του ζωή δίνοντας και μια άλλη διάσταση στη μοναξιά. Με αυτό τον τρόπο, η προσωπική αποκάλυψη δημιουργεί οικειότητα.
Όταν όμως η ίδια αφήγηση αρχίζει να συνδέεται με χορηγίες, προϊόντα και συνεργασίες, η σχέση αλλάζει. Ο θεατής καταλαβαίνει ότι αυτό που παρακολουθεί δεν είναι μόνο μια προσωπική ιστορία αλλά και περιεχόμενο με εμπορική αξία. Προκύπτει εύλογα λοιπόν το ερώτημα αν αυτό που βλέπει είναι η πραγματική ζωή ή το brand. Αν ο θεατής αρχίσει να αντιλαμβάνεται αυτή τη μοναξιά ως κατασκευασμένη, η ταύτιση μπορεί να δώσει τη θέση της στη δυσπιστία και, κυρίως, μπορεί ο θεατής να αισθανθεί ότι ένα βίωμα που για τον ίδιο είναι πραγματικό και δύσκολο έχει μετατραπεί σε αισθητική, περιεχόμενο και τελικά προϊόν".
Ίσως το πιο ενδιαφέρον σε αυτή τη νέα αισθητική της μοναξιάς δεν είναι ότι μας μαθαίνει να απολαμβάνουμε περισσότερο τον χρόνο με τον εαυτό μας, αλλά ότι μας δείχνει πόσο εύκολα ακόμη και η απουσία μπορεί να γίνει εικόνα. Ένα άδειο σπίτι, ένα δείπνο για ένα άτομο, ένα τέλειο βράδυ χωρίς κανέναν άλλον στο κάδρο. Κι όσο η μοναξιά γίνεται όλο και πιο όμορφη στην οθόνη, ίσως αξίζει να αναρωτηθούμε τι ακριβώς κοιτάμε: μια νέα μορφή ελευθερίας ή απλώς μια πολύ καλοφωτισμένη ανεστραμμένη εκδοχή της ανάγκης μας για σύνδεση;
Διαβάστε Επίσης
