Collage: Μαριλένα Σουρβίνου
Θέλουμε η ποπ να είναι ένα ειλικρινές μέσο εξομολόγησης, συναισθηματικής αυτογνωσίας και καλλιτεχνικής πολυέκφρασης; Θέλουμε οι γυναίκες καλλιτέχνιδες να έχουν τον έλεγχο της δικής τους αφήγησης; Θέλουμε. Τα σημερινά κορίτσια της ποπ όμως δεν αρκούνται στο να γράφουν απλώς τραγούδια. Θέλουν να μας τραβήξουν την προσοχή, να μας αιχμαλωτίσουν, να μας σύρουν στον μικρόκοσμό τους. Άλλες το κάνουν βγάζοντας προς τα έξω τις πιο κρυφές πληγές τους, μετατρέποντας έναν χωρισμό σε καλλιτεχνικό προϊόν. Άλλες επιστρατεύουν μουσικά σύμπαντα, καταιγιστικούς συμβολισμούς και υπερ- παραγωγές για να χτίσουν έναν κόσμο στον οποίο η ποπ μοιάζει να θέλει να επαναπροσδιοριστεί. Σε κάθε περίπτωση, αυτό που ζητούν —και κάποιες φορές απαιτούν— είναι να τις κοιτάξουμε, να συνδεθούμε μαζί τους, να ακολουθήσουμε την αφήγηση που οι ίδιες συνθέτουν ως θέαμα, ως ομολογία, ως χειρονομία δύναμης ή ως επιδέξια διαχείριση του προσωπικού δράματός τους. Όμως χρειάζεται να λεπταίνει διαρκώς η γραμμή ανάμεσα στην έκθεση, την τέχνη, την ενδυνάμωση και την εμπορευματοποίηση του τραύματος;
TΟ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟ ΩΣ ΠΡΟΪΟΝ
Το West End Girl της Lily Allen είναι ένα breakup άλμπουμ εξολοκλήρου εμπνευσμένο από τον πρόσφατο χωρισμό της με τον ηθοποιό David Harbour. Πρόκειται για μια καταγραφή της σχέσης της με τον πρώην σύντροφό της, μέσα από έναν σωρό —για κάποιους άβολες— λεπτομέρειες. Στους στίχους της μοιράζεται μηνύματα που ανακάλυψε στο κινητό του, αναφέρει ότι έβρισκε σεξουαλικά αντικείμενα και προφυλακτικά, τον κατηγορεί ως συναισθηματικά κατεστραμμένο, αναρωτιέται πώς παγιδεύτηκε στη διπλή ζωή του, καταλήγοντας να διερωτάται αν είναι εθισμένος στο σεξ. Στο κομμάτι Madeline προσπαθεί άστοχα να γράψει το δικό της Jolene — το περίφημο τραγούδι-επίκληση της Dolly Parton σε μια άλλη γυναίκα, που είναι "πανέμορφη", "με φλογερά μαλλιά" και "μαγευτική", να μην κλέψει τον άντρα της. Όποιος γνώριζε τη Lily Allen από τα early ’00s, τότε που θεωρούνταν ένα από τα it girls της εποχής, με αφοπλιστικό τσαγανό, αναγνωρίζει ότι δεν κάνει τίποτα διαφορετικό από ό,τι έκανε από την αρχή της καριέρας της. Νιώθει άνετα να εκθέτει τις πιο προσωπικές της στιγμές, τροφοδοτώντας τα ταμπλόιντ χωρίς να διεκδικεί τον ρόλο του θύματος. Τα τελευταία χρόνια έχει απασχολήσει τα πρωτοσέλιδα περισσότερο για "σκανδαλώδεις" δηλώσεις και αποκαλύψεις παρά για τη μουσική της, η οποία, και σε αυτό το άλμπουμ, παραμένει σε δεύτερη μοίρα.
Κάποιοι, χωρίς την απαραίτητη ψυχραιμία, βιάστηκαν να δουν στη Lily Allen μια θαρραλέα γυναίκα που δεν φοβάται να ξεμπροστιάσει τον πρώην της, να τον εκθέσει, να παραδεχτεί την ευαλωτότητα και την κατάρρευσή της, να χρησιμοποιήσει την αναγνωρισιμότητα και την τέχνη της για να δικαιωθεί ή να διαχειριστεί το τραύμα της. Όμως απαιτείται μεγαλύτερη επιφυλακτικότητα πριν αποδώσουμε ενδυναμωτική —ή ακόμη και φεμινιστική— διάσταση στην επιλογή και το καλλιτεχνικό εγχείρημα της Allen.
Η προσωπική πληγή μπορεί πράγματι να γίνει έμπνευση, δύναμη και εργαλείο αυτο-απελευθέρωσης. Νιώθεις την ανάγκη να αφηγηθείς την ιστορία σου, να τη μοιραστείς, να την καταγράψεις ως καλλιτεχνικό γεγονός. Πριν όμως πολιτικοποιήσουμε αυτή την κίνηση, καλό είναι να έχουμε στον νου μας ποια είναι η Lily Allen, ότι το άλμπουμ της είναι ένα εμπορικό προϊόν, ότι η ίδια έχει το προνόμιο να εκθέτει και να εκτίθεται χωρίς σοβαρές συνέπειες, αλλά και τι μπορεί να σημαίνει αν αυτή η συμπεριφορά της περάσει ως ένδειξη αυτο-ενδυνάμωσης. Κυρίως, πρέπει να συλλογιστούμε ότι το μοίρασμα μιας προσωπικής σχέσης —με όρους εμπορικής ποπ αισθητικής ή και εκτός αυτού του πλαισίου— δεν δηλώνει απαραίτητα χειραφέτηση. Μπορεί να γίνει εξίσου τραυματικό για τον άλλο άνθρωπο, ειδικά όταν μιλάμε για μια ενήλικη, ισότιμη, συναινετική, μη βίαιη σχέση, ακόμη και αν αυτή καταλήγει πληγωτική για έναν από τους δύο. Τι πιο σύνηθες να συμβεί!
Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να περιφρουρήσουμε τον τρόπο με τον οποίο μια γυναίκα επιλέγει να εκφραστεί. Το αντίθετο. Η ελευθερία σε σχέση με το αφήγημά της θα πρέπει να είναι αδιαμφισβήτητη. Σημαίνει, όμως, ότι χρειάζεται προσοχή για το τι θεωρούμε "απελευθέρωση" στη σύγχρονη ποπ βιομηχανία και κουλτούρα — ειδικά όταν αυτή επικαλείται το τραύμα, και δη το έμφυλο για να το κάνει πιο… ποπ. Έχει ενδιαφέρον να βάλουμε σε αυτή τη σκέψη κάτι που επισημαίνει η Αμερικανίδα ακαδημαϊκός, πολιτισμική θεωρητικός και συγγραφέας Catherine Liu, η οποία υποστηρίζει ότι το τραύμα σήμερα έχει μετατραπεί σε πολιτισμικό προϊόν. Σύμφωνα με εκείνη, η προσωπική αφήγηση μπορεί να λειτουργεί ως εργαλείο κοινωνικής επικοινωνίας, αλλά ταυτόχρονα να αποπολιτικοποιεί συλλογικά ζητήματα. Με άλλα λόγια, δεν μπορούμε να αναζητάμε στην προσωπική εμπειρία του χωρισμού μιας ποπ σταρ την πρόθεση συλλογικής αντιπροσώπευσης, ώστε να μπορούμε κι εμείς οι ακροατές να καθησυχαζόμαστε ως ευαίσθητοι, ενσυνείδητοι και αφυπνισμένοι. Το ίδιο, στην πιο απαλή εκδοχή του, με λιγότερη ένταση και περισσότερη ψυχραιμία και έλεγχο, αλλά σίγουρα και με διαφορετική στρατηγική, έχει κάνει η Taylor Swift σε πολλές στιγμές της καριέρας της, όταν οι πρώην της —τους οποίους ξέρουμε— μετατρέπονταν στα τραγούδια της σε αντιήρωες με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά. Κάτι αντίστοιχο έχει κάνει και η Beyoncé στο Sorry, στο οποίο αναφέρεται στην απιστία του συζύγου της Jay-Z. Το κομμάτι είναι μέρος του concept album Lemonade, όπου η τραγουδίστρια μιλάει για την προδοσία, τον θυμό και τελικά τη συμφιλίωση μετά από απιστία.
Και τότε είχαμε προσδώσει στη Beyoncé χαρακτηρισμούς ενδυναμωτικής ποπ σταρ που δεν "μένει σιωπηλή" και "δεν απολογείται για τα συναισθήματά της". Και όλα αυτά ακούστηκαν πολύ περισσότερο από τις δεύτερες σκέψεις πάνω στο ζήτημα. Δηλαδή, για το τι μπορεί να σημαίνει η μετατροπή της ευαλωτότητας και της πληγής σε εμπορικό προϊόν και θέαμα που θέλει να έχει "αποστολή" την ενδυναμωτική καταγραφή της μαύρης γυναικείας εμπειρίας.
Η (ΥΠΕΡ)LUX ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑ ΤΗΣ ROSALIA
Από την άλλη, η Rosalia επέλεξε έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο για να τραβήξει σχεδόν βίαια την προσοχή πάνω σε εκείνη και στον νέο της δίσκο Lux. Σίγουρα με πιο καλλιτεχνικό και πιο μουσικοκεντρικό πρόσημο. Για την αποκάλυψη του artwork του άλμπουμ χρειάστηκε να γίνει συσκότιση στην πλατεία Πλάθα ντελ Καγιάο της Μαδρίτης. Προάγγελος του άλμπουμ ήταν το single Berghain με ένα viral βιντεοκλίπ, ενδεικτικό του όλου εγχειρήματος. Γυρισμένο στη Βαρσοβία, δείχνει στην αρχή μια ορχήστρα να ακολουθεί τη Rosalia παντού, ενώ στη συνέχεια εξελίσσεται σε ένα κλειστοφοβικό παραμύθι δωματίου με σαφείς αναφορές στη Χιονάτη της Disney, με την ποπ σταρ να εκπλήσσει με τις ικανότητές της ως κολορατούρα σοπράνο. Το ίντερνετ και τα social media γέμισαν με αναλύσεις, υποθέσεις για τους συμβολισμούς, διθυράμβους για την αισθητική, με το τραγούδι να τελειώνει με τη φράση —την οποία οι περισσότεροι ένιωσαν μάλλον άβολα να σχολιάσουν— "I’ll fuck you till you love me" να βγαίνει από το στόμα του avant garde μουσικού Yves Tumor, ο οποίος πήρε την τραγουδιστική σκυτάλη από την Bjork. Πριν προλάβει ο θόρυβος από το Berghain να κοπάσει, κυκλοφόρησε ολόκληρο το άλμπουμ. Εκεί η Rosalia τραγουδάει σε δεκατρείς διαφορετικές γλώσσες, από τα καταλανικά και τα ισπανικά της καταγωγής της, μέχρι αραβικά, ιαπωνικά, λατινικά και μανδαρινικά, σε μια προσπάθεια, όπως λέει, να συνδεθεί με διαφορετικούς πολιτισμούς και να δημιουργήσει ένα σύμπαν καθολικής φιλίας και επικοινωνίας. Στις συνεντεύξεις της αναφέρει συνεχώς το πόσο κουράστηκε προσπαθώντας να προφέρει σωστά τις λέξεις. Στα τραγούδια επικαλείται αγίες και τις ιστορίες τους, ενώ μοιράζεται τις αναζητήσεις της όσον αφορά τον Θεό και τα πιστεύω της. Την ίδια στιγμή μπορεί να περηφανεύεται για ένα σωρό διαπολιτισμικές συνεργασίες — ανάμεσά τους (εκτός από τους Björk και Yves Tumor) οι Carminho, Estrella Morente και Sίlvia Pérez Cruz, αλλά και η Συμφωνική Ορχήστρα του Λονδίνου και οι ιστορικές χορωδίες Escolanίa de Montserrat και Cor Cambra Palau de la Musica Catalana. Αυτά είναι λίγα μόνο στοιχεία που αποδεικνύουν ότι το Lux είναι ένα υπερφιλόδοξο εγχείρημα. Η Καταλανή τραγουδίστρια πάντα προσπαθούσε. Από την αρχή της καριέρας της δεν σταμάτησε ποτέ να πειραματίζεται με μουσικά είδη, φόρμες, πολιτισμούς και παραδόσεις. Κάποιες φορές με τέτοια ορμή, ώστε μπορούμε να της καταλογίσουμε ότι οικειοποιήθηκε κουλτούρες και πολιτισμικά στοιχεία, όπως για παράδειγμα το φλαμένκο των Ρομά της Ισπανίας, εκμεταλλευόμενη μια κουλτούρα μέσα στην οποία δεν έχει ζήσει πραγματικά, παρουσιάζοντάς τη μάλιστα από ένα εμπορικό πρίσμα.
Όλα τα παραπάνω, από την άλλη, δεν σημαίνουν τίποτα για το ταλέντο και τις ικανότητες της Rosalia. Αυτά μάλλον είναι αδιαμφισβήτητα. Αλλά έχει νόημα να αναρωτηθούμε πόσο ποπ θέλει να είναι στην πραγματικότητα το νέο της άλμπουμ. Πόσο θέλει να προσπαθήσουμε και εμείς για να την ακολουθήσουμε. Η ποπ, όμως, συνήθως μας βρίσκει. Δεν την ψάχνουμε εμείς. Δεν μας δυσκολεύει, δεν μας εκβιάζει να την ακούσουμε. Δεν μας τραβάει από το μανίκι ή το αυτί. Είναι απλή απόλαυση. Δεν κάνει επίδειξη πολυεπιπεδισμού. Η ποπ είναι εύκολη γιατί γι' αυτό γεννήθηκε. Και αυτό δεν την κάνει ούτε λίγη, ούτε απλή, ακόμη και όταν φαίνεται έτσι. Και αν αυτό μας το έμαθε κάποια, αυτή είναι η βασίλισσά της, η Madonna, η οποία ωστόσο φρόντισε να δώσει τα διαπιστευτήριά της στη Rosalia. Πάτησε καρδούλα σε ένα βίντεο της τελευταίας στο Ιnstagram, στο οποίο η Rosalia στερεώνει στα δόντια της ένα ροζάριο, ίσως μια πιθανή αναφορά στο Like a Prayer, το τραγούδι που σήμανε την "ενηλικίωση" της Madonna. Ας ελπίσουμε ότι όλη αυτή η υπερπροσπάθεια των pop stars να ξεχωρίσουν με τους δικούς τους τρόπους, δεν θα σημάνει και την υπερηλικίωση της ίδιας της ποπ...
